تحلیلی بر کاهش صادرات میگوی پرورشی متاثر از کاهش تولید با نگاهی به مصرف سرانه میگو در ایران و راهبردهای آتی توسعه صنعت پرورش میگوی ایران

۱- مروری بر آمارهای تولید و صادرات با نگاهی به مصرف سرانه داخلی میگو

در طی دوره ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۳ بر خلاف روند ده ساله قبلی، صادرات میگو در مسیر کاهشی قرار گرفته است. در طی سه سال مورد بررسی صادرات از ۶/۳۷ هزار تن در سال ۱۴۰۱ به ۴/۲۷ هزار تن در سال ۱۴۰۳ کاهش یافته و آمارهای نه ماهه ابتدایی سال جاری نیز از تداوم این روند کاهشی حکایت می کند. لازم به ذکر است که آمار صادرات ۶/۳۷ هزار تن سال ۱۴۰۱ رکورد صادرات میگوی کشور در تمام سال های گذشته بوده است.

اصلی ترین عامل کاهش مقدار و ارزش کل صادرات میگوی کشور در این سال ها، کاهش مقدار تولید مزارع پرورشی است.

سال	وزن (هزارتن)	ارزش (میلیون دلار)	تغییر مقدار نسبت به سال قبل	تغییر ارزش نسبت به سال قبل
۱۴۰۱	۳۷.۶	۱۳۷.۱	۳.۶+	۵۳.۱+
۱۴۰۲	۳۱.۷	۱۰۴.۷	۱۵.۷-	۲۳.۶-
۱۴۰۳	۲۷.۳	۹۱.۶	۱۳.۹-	۱۲.۵-
جمع سه ساله	۹۶.۶	۳۳۳.۴	–	–

جدول ۱- آمار صادرات میگوی ایران ۱۴۰۳-۱۴۰۱

منبع: آمار رسمی گمرک جمهوری اسلامی ایران

آمارهای صادرات میگوی ایران به استناد اظهارنامه های ثبت شده در گمرک جمهوری اسلامی ایران نشان دهنده کاهش ۴/۲۷ درصدی مقدار صادرات رسمی میگوی پرورشی کشور در طی دوره سه ساله مورد بررسی است.

با توجه به آن که هر ساله مقادیری میگو به صورت تازه و بدون طی تشریفات گمرکی به کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس (عمدتاً امارات متحده عربی، قطر، عمان و کویت) صادر می گردد، قطعاً میزان صادرات میگو از ارقام اعلامی گمرک جمهوری اسلامی ایران بیشتر است. طبق برآوردهای انجام شده بر اساس اظهارات پرورش دهندگان و فعالان صادرات غیر رسمی میگو، این میزان هر ساله بین چهار تا شش هزار تن برآورد می گردد، لذا مجموع صادرات میگو با احتساب ۹۶.۶ هزار تن صادرات رسمی، و ۱۵ هزار تن صادرات غیر رسمی جمعاً به حدود ۱۱۲ هزار تن در طی سال های ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۳ بالغ می گردد.

اگر چه آمارهای تولید میگوی پرورشی کشور به اندازه آمار صادرات رسمی از دقت لازم برخوردار نیست اما بر اساس اعلام سازمان شیلات ایران مقدار تولید نیز طی این سه سال از ۶۰.۶۳۱ هزار تن در سال ۱۴۰۱ به ۴۵.۴۷۳ هزار تن در سال ۱۴۰۳ کاهش داشته است. در واقع کاهش ۲۵ درصدی تولید میگوی مزارع پرورشی کشور عامل تعیین کننده و اثرگذار در کاهش ۴/۲۷ درصدی میزان صادرات بوده است.

جدول شماره ۲- آمار تولید میگوی پرورشی ایران ۱۴۰۳-۱۴۰۱

سال	وزن (تن)	درصد تغییر نسبت به سال قبل
۱۴۰۱	۶۰.۶۳۱	۴.۹+
۱۴۰۲	۴۹.۳۹۹	۱۸.۵-
۱۴۰۳	۴۵.۴۷۳	۷.۹
جمع سه ساله	۱۵۵.۵۰۳	–

منبع: سالنامه آماری سازمان شیلات ایران

بر این اساس می توان گفت که در مجموع این سه سال ۱۵۵.۵ هزار تن میگوی پرورشی کشور تولید شده که ۱۱۲ هزار تن آن صادر گردیده است. فاصله این دو رقم که ۴۳.۵ هزار تن می باشد می تواند به منزله مصرف در داخل کشور در نظر گرفته شود. چنان چه این رقم را به طور متوسط برای این سه سال یکسان فرض کنیم، مصرف داخلی میگوی پرورشی کشور به طور سالانه ۱۴.۵ هزار تن در نظر گرفته می شود که با آمارهای فروش تازه و نیز تولید واحدهای فراوری و بسته بندی میگو برای عرضه داخلی و فروش فروشگاهی اعضای اتحادیه مطابقت دارد. بر این مبنا مصرف سرانه میگو در بازار داخلی حدود ۱۷۰ گرم می باشد.

در هر حال تولید بیش از ۱۵۵ هزار تن میگو و صادرات ۱۱۲ هزار تنی آن و کسب حدود ۴۰۰ میلیون دلار درآمد ارزی (۳۳۳.۴ میلیون دلار درآمد رسمی طبق اظهارنامه های گمرکی و ۶۶.۶ میلیون دلار از فروش غیر رسمی) ظرفیت بالای اشتغال، ارزآوری و تولید ثروت در این صنعت را به نمایش می گذارد.

۲) بازارهای هدف صادراتی

میگوی پرورشی ایران در طی سه سال مورد بررسی به ۲۶ کشور دنیا صادر شده است. این مقاصد شامل شش دسته کشورهای زیر می باشند:

الف) روسیه و اوراسیا که در صدر بازار هدف صادراتی میگوی ایران بوده اند شامل کشورهای روسیه، ارمنستان، بلاروس و قزاقستان

ب) کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس شامل امارات متحده عربی، بحرین، قطر، کویت و عمان

ج) کشورهای جنوب شرق آسیا شامل چین، تایوان، سنگاپور و مالزی

د) کشورهای اروپایی شامل اسپانیا، استونی، انگلستان، ایتالیا، رومانی، فرانسه و گرجستان

ه) کشورهای همسایه شامل ترکیه، عراق، ترکمنستان و جمهوری آذربایجان

و) سایر کشورها شامل تاجیکستان و لبنان

توانایی حضور در بازارهای متنوع مصرف آبزیان دنیا نشان دهنده ظرفیت بالای صنعت میگوی پرورشی ایران است. اگر چه سهم بازارهای مختلف متفاوت بوده اما تنوع حضور در بازارهای اوراسیا، جنوب شرق آسیا و کشورهای اروپایی که از سخت گیری های خاصی برخوردار بوده و رقبای قدری نیز در آن حضور دارند، بسیار ارزشمند و امیدبخش است.

۳- سهم بازارهای اصلی

در طی دوره مورد بررسی سهم سه کشور روسیه، امارات متحده عربی و چین، به نسبت سایر مقاصد صادراتی چشمگیرتر بوده است قطر، عمان، کویت و ترکیه نیز در رتبه های بعدی قرار دارند. این حقیقتی مهم است که متاسفانه سهم اروپا با واردات تنها ۸/۲۶۱ تن میگوی پرورشی از ایران بشدت پایین و کمتر از ۲۷ % درصد کل صادرات میگوی کشور است. از سوی دیگر اما توانایی حضور در این بازار علیرغم همه محدودیت ها برای صنعت میگوی کشور بسیار امیدوارکننده است. تعرفه بالای ۱۲ درصدی صادرات میگوی ایران به اروپا در شرایطی که این عدد برای رقبای اصلی یعنی اکوادور در حد صفر برای هند و ویتنام حداکثر ۴ % است یکی از مهمترین موانع توسعه صادراتی این کالای پر ارزش به اروپاست. در عین حال آثار تحریم و سختگیری های تجاری تعاملات اقتصادی ایران با اروپا را نیز نباید نادیده انگاشت که طبیعتا ًاثر کاهنده در توسعه مراودات تجاری در زمینه میگوی پرورشی دارد.

کشورهای عضو اتحادیه اروسیا (عمدتاً فدراسیون روسیه) و امارات به ترتیب با ۳/۵۰ و ۲/۲۹ درصد سهم صادرات رسمی میگو، دو بازار بزرگ اصلی در طی سال های ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۳ برای میگوی پرورشی ایران بوده اند.

واردات میگوی چین از ایران از ۶.۰۴۱ تن در سال ۱۴۰۱ (با سهمی معادل ۴/۱۶ %) به ۱.۸۴۹ تن در سال ۱۴۰۲ (۹/۵ % سهم کل) و سپس ۱۲۰ تن در سال ۱۴۰۳ (تنها ۴ % ) تنزل فاحش داشته است که به دو عامل اصلی ذیل مربوط می گردد:

یکی بروز بیماری در مزارع پرورش میگوی ایران که به دلیل پروتوکل منعقده فیمابین سازمان دامپزشکی ایران و مرجع صلاحیت دار کشور چین امکان صادرات از مزارع آلوده به کشور چین را سلب می کند.

و دیگری نرخ بالای میگوی ایران و قیمت بسیار پایین میگو در چین و امکان تامین آن کشور با قیمت ارزان تر از طریق اکوادور و سایر کشورهای اصلی تولیدکننده.

علاوه بر امارات، سهم سایر کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس یعنی قطر، عمان و کویت حدود ۸۵/۸ % از کل صادرات از مبادی رسمی گمرک بوده است که با احتساب سهم امارات می توان گفت کشورهای حاشیه خلیج فارس بیش از ۱/۳۸ % بازارمیگوی ایرانرا تشکیل می دهند. چنانچه صادرات غیر رسمی نیز در نظر گرفته شود سهم بازار کشورهای حاشیه خلیج فارس بیش از ۴۶ % خواهد بود.

۴- راهبردهای آتی توسعه صنعت میگوی پرورشی ایران

افزایش روزافزون تولید میگوی پرورشی تا رسیدن به ظرفیت های پیش بینی شده قطعا با سرمایه گذاری و مشارکت تمام حلقه زنجیره صنعت از تکثیر و پرورش تا فرآوری و بازار و به ویژه با همت و تلاش پرورش دهندگان میگو ادامه خواهد یافت.

بر کسی پوشیده نیست که توسعه تولید مستلزم گسترش بازار مصرف داخلی و افزایش صادرات میگو است و لذا کشور باید برای ظرفیت تولید حدود ۲۰۰ هزار تنی که دور از دسترس نیست خود را مهیا نماید. در این راستا چهار رکن اصلی برای تداوم رشد تولید و توسعه بازار وجود دارد که می بایست مورد توجه تمام زنجیره تولید قرار گیرد:

۴-۱) تولید رقابتی با قیمت تمام شده پایین: بهبود راندمان، ارتقای مدیریت

تاکنون تلاش های ارزنده ای انجام شده تا با افزایش کیفی و کمی تولید در مزارع میگوی پرورشی، هزینه های سربار و قیمت تمام شده کاهش یابد و یکی از دلایل رشد سالیانه تولید و صادرات نیز همین قابلیت رقابتی بودن تولید محصول ایران در مقایسه با سایر کشورهای رقیب بوده است.

از سوی دیگر با توجه به تغییرات مداوم نرخ ارز که عموماً در شروع فصل پرورش نسبت به زمان برداشت و فروش محصول پایین تر بوده، صنعت میگو همانند سایر صنایع صادرات محور از فرصت رشد نسبی نرخ ارز هم استفاده می کرده و لذا نقش عنصر ارتقای مدیریت و بهبود کارآیی اثرات خود را به درستی نشان نداده است. اینک که نرخ ارز در اقتصاد کشور واقعی شده و احتمال رشدهای غیر متعارف کاهش یافته، تنها در شرایطی می توان به موفقیت در رقابت برای فروش محصول در بازارهای صادراتی امیدوار بود که حداکثر تلاش برای افزایش بهره وری به عمل آید.

به عبارت دیگر در آینده تنها فعالانی در کل زنجیره موفق خواهند بود که توان تولید پایدار رقابتی را داشته باشند و این محقق نخواهد شد مگر آن که بچه میگوی با کیفیت مطلوب و قیمت مناسب عرضه شود و خوراک میگو نیز با بهترین کیفیت و ارزان ترین قیمت ممکن در اختیار پرورش دهنده قرار گیرد و پرورش دهنده نیز حداکثر تلاش خود برای تولید محصول استاندارد و با قیمت مناسب به کار برد. واحدهای فرآوری و صادرکنندگان نیز علاوه بر تلاش برای توسعه بازار و فروش محصولات با ارزش افزوده با قیمت های رقابتی و سودهای حداقلی زنجیره صنعت را به چرخش درآورند.

در این زمینه پیش نیازهایی وجود دارد که عمده ترین آن به کارگیری دانش و فناوری های نوین در تمام بخش های زنجیره و سرمایه گذاری برای اصلاح زیرساخت ها است که نیازمند حمایت های مالی و اصلاح سیاست گذاری های راهبری صنعت میگوی کشور است.

۴-۲) زنجیره سازی، تولید استاندارد و تحت برند

علاوه بر تولید کیفی با قیمت تمام شده پایین و رقابتی، تقویت زنجیره های تامین برای دستیابی به تولیدی ارزانتر و با رعایت استانداردهای کمی و کیفی مدنظر بازارهای خارجی که می تواند نهایتاً به تولید تحت برند منجر شود، رکن مهم دیگری برای عبور از بحران بقای صنعت میگوی کشور است.

این مهم بنا به جبر زمان و لاجرم اتفاق خواهد افتاد؛ چرا که چاره ای جز این باقی نمانده است که همه اعضا به بقای مجموعه زنجیره بیشتر از بقای خود بیندیشند و شرایط را به گونه ای فراهم کنند که به تولید محصول مشتری محور بیانجامد و این همان پیش زمینه تولید تحت برند است.

۴-۳) توسعه مصرف داخلی

صنعت میگوی پرورشی کشور عمدتاً با هدف صادرات و ارزآوری در کشور شکل گرفت لیکن ظرفیت بازار داخلی نیز بسیار بالا بوده و می بایست مورد توجه بیشتر قرار گیرد. اگر قرار است که افزایش تولید، رونق اشتغال در مناطق پرورش میگو و بهبود کیفیت زندگی ایرانیان مدنظر باشد، چرا سهم این محصول پر ارزش در بازار داخلی محدود بماند؟ در حال حاضر سهم مصرف بازار داخل از کل تولید میگوی پرورشی کشور کمتر از ۳۰ % است. در حالی که بسیاری از کشورهای تولید کننده اصلی میگو سهم بازار داخلی خود را به خوبی افزایش داده اند. نمونه اخیر این موضوع، کشور هندوستان است که با توجه به تهدیدات ترامپ و وضع تعرفه بالا به میگوی هند که منجر به کاهش صادرات این کشور شده اساساً رشد و توسعه این صنعت در آن کشور به افزایش مصرف داخلی آن وابسته شده است.

هنگامی که میگوی پرورشی با استانداردهای جهانی و تحت برند با رعایت بهترین ضوابط بهداشتی در کشور تولید می شود و می تواند به ۲۶ بازار مهم جهانی و منطقه ای صادر گردد چرا باید مردم کشورمان از این مزیت بی بهره باشند؟ لذا رکن سوم توسعه تولید میگو در کشور توسعه بازار داخلی و کاهش وابستگی به صادرات است که به عنوان یک عامل اساسی می تواند مطرح باشد. گره خوردن توسعه تولید میگو در کشور با افزایش مصرف داخلی آن ضامن پایداری هرچه بیشتر این صنعت خواهد بود.

طبیعتاً راهکارهای لازم برای توفیق در این امر که شامل معرفی مزیت های مصرف میگو، خواص غذایی آن، نحوه پخت و مصرف و نیز در دسترس قرار دادن انواع مختلف میگو در فروشگاه ها برای مصارف خانوار یا صنعتی است می بایست مورد توجه قرار گیرد. سیاست گذاران و متولیان و خصوصاً تولیدکنندگان و فعالان زنجیره صنعت میگو در این زمینه باید بسیار بیشتر از گذشته فعالیت کنند. برای نیل به این هدف اساسی زیرساخت های لازم وجود دارد و تجارب گرانقدر سالهای گذشته این امکان را می دهد که با درس آموزی از آن ها نقاط ضعف را برطرف و از ظرفیت های مثبت برای توسعه بازار داخلی بهره برد.

۴-۴) کنسرسیوم صادرات آبزیان ایران

تشکیل کنسرسیوم صادرات آبزیان ایران اساسی ترین اقدام برای به هدف نشاندن سه رکن قبلی است . تردیدی وجود ندارد که امکان تداوم حضور در بازارهای اصلی میگو به روشی که در طی سه دهه قبل انجام شده وجود نخواهد داشت و چنانچه تحولی در این خصوص صورت نپذیرد منتهای تلاش برای صادرات میگوی ایران در همان حد ۳۰ تا ۴۰ هزار تن باقی خواهد ماند. از این روی توسعه تولید و نیل به هدف ۲۰۰ هزار تنی با ایجاد دگرگونی در ساختار بازاریابی و فروش محصول به روش های علمی و شناخته شده بین المللی پیوندی ناگسستنی دارد.

خوشبختانه مقدمات تشکیل این کنسرسیوم انجام شده و هیئت موسس آن در شرف ثبت آن برای ساماندهی صادرات آبزیان کشور با اولویت میگوی پرورشی هستند. اگرچه تشکیل کنسرسیوم گام اولیه برای نیل به هدف های تعیین شده است اما چنانچه با موفقیت در اجرای ارکان دیگر یعنی حرکت به سمت تولید رقابتی با بهبود راندمان و ارتقای مدیریت، زنجیره سازی و تولید استاندارد تحت برند و توسعه بازار داخلی همراه نشود، قرین به موفقیت نهایی نخواهد بود.

جای خوشحالی فراوان دارد که اتحادیه زیرساخت های این بستر را با کمک سازمان های شیلات و دامپزشکی فراهم کرده و ایجاد و استقرار سامانه رهگیری آبزیان دلفین که امکان ردیابی محصول را به طور کامل فراهم می کند یکی از این زیرساخت های حیاتی است. طبیعتاً استفاده از این سامانه همراه با استقرار گروه های بازرسی و نظارت در سرتاسر زنجیره برای پیاده سازی چک لیست های کنترلی که به تولید محصول یکنواخت و استاندارد منجر می گردد، قدرت اثر بخشی کنسرسیوم برای فروش محصول تحت برند را به شدت بالا خواهد برد.

اگرچه در این باره سخن فراوان است و ناگفته های بسیاری وجود دارد ولی فارغ از هر موضوع دیگری به نظر می رسد که عبور از بحران قیمت ها و مخاطرات بازار، با توکل به وعده الهی مبنی بر موفقیت حرکت های جمعی، با اتحاد و همدلی و هماهنگی زنجیره و حرکت در مسیر تعیین شده قابل انجام باشد.

علی اکبر خدایی

دبیر اتحادیه تولید و تجارت آبزیان ایران بهمن ۱۴۰۴ – تهران

تحلیلی بر کاهش صادرات میگوی پرورشی متاثر از کاهش تولید
با نگاهی به مصرف سرانه میگو در ایران

راهبردهای آتی توسعه صنعت پرورش میگوی ایران

در این مقاله می خوانید:

۱.مروری بر آمارهای تولید و صادرات با نگاهی به مصرف سرانه داخلی میگو