نوروز صیاد قشم در قالبی نو؛ از آیین سنتی تا جشنواره نوروز دریا

در کرانه های نیلگون خلیج فارس، جایی که ضربان زندگی مردم جزیره قشم با مد و جذر دریا تنظیم میشود، رابطه‌ای عمیق و ازلی میان انسان و طبیعت شکل گرفته است. اوج این پیوند در آیین کهن «نوروز صیاد» به نمایش در میآید؛ جشنی که نماد عالی سپاسگزاری از دریا و درک هوشمندانه از لزوم حفظ چرخه های طبیعی آن است. اکنون این میراث معنوی در آستانه تحولی بزرگ قرار دارد. بیستمین دوره این رویداد در قالبی نو و گسترده با عنوان «جشنواره نوروز دریا» از ۲۰ شهریور ماه تا ۳۰ مهر ماه ۱۴۰۴ برگزار خواهد شد و آیین نوروز صیاد، نقطه آغازین این فستیوال بزرگ خواهد بود. این تغییر نام از «صیاد» به «دریا»، خود یک پیام استراتژیک برای فراگیرتر کردن این جشن و جذب مخاطب عام و گردشگران است.

ریشه ها و باور ها: فلسفه احترام به دریا

آیین نوروز صیاد که قدمت آن بیش از شش قرن تخمین زده میشود، تجلی یک خرد بومی در زمینه مدیریت پایدار منابع است. فلسفه اصلی این روز بر دو پایه استوار است: استراحت دادن به دریا برای بازسازی و تجدید حیات، و شکرگزاری از نعمت های آن. بر اساس گاهشمار دریایی صیادان، اولین روز از فصل ۶۵ روزه «گرما»، نوروز صیاد نام دارد. در این روز، صیادان به طور کامل از صید دست میکشند و حتی از خوردن هرگونه آبزی خودداری میکنند. باور بومیان این است که در این روز، تمام ماهی ها آزادند تا با آرامش به تخم ریزی بپردازند. این ممنوعیت، یک دانش بومی ارزشمند در حوزه بوم شناسی است که به شکل یک آیین فرهنگی درآمده و بقای ذخایر دریایی را برای نسل ها تضمین کرده است. جنبه دیگر این جشن، معنوی است. جزیره نشینان دریا را مظهر پاکی میدانند و آیین هایی مانند شنا در دریا، نماد زدودن بیماری و ناپاکی از جسم و روان برای آغاز سالی نو است.

آداب و رسوم: تجلی فرهنگ غنی در ساحل سلخ

روستای «سلخ» در بخش جنوبی جزیره، به عنوان کانون اصلی برگزاری آیین نوروز صیاد شناخته میشود. آداب و رسوم این روز، مجموعه ای غنی و چندلایه از اعمال نمادین است:

• توقف کامل صیادی: تورها و قایق ها در ساحل باقی میمانند و به جای غذاهای دریایی، زنان جزیره شیرینی های محلی تهیه شده از خرما مانند «رنگینک»، «خبیصه» و «خرما روغنی» را آماده میکنند.
• آیین های تطهیر: با طلوع آفتاب، مردم با لباس های نو به ساحل رفته و همگی در دریا آب تنی میکنند تا سلامتی یک سال خود را تضمین کنند. برخی لباس های کهنه خود را به دریا می اندازند که نمادی از دور ریختن مشکلات سال گذشته است.
• رنگ آمیزی با گِلَک: یکی از منحصر به فردترین رسوم این روز، رنگ آمیزی حیوانات اهلی و تنه درختان نخل با خاک سرخ رنگ محلی به نام «گِلَک» است که نشانه ای از تبرک جستن از طبیعت است.
• آوا ها و نمایش ها: موسیقی و نمایش بخش جدایی ناپذیر جشن است. «رزیف خوانی»، مراسمی است که در آن مردان با لباس های سفید محلی در دو ردیف روبروی هم با همراهی دهل، اشعار سنتی را با حرکات موزون اجرا میکنند. نمایش عروسکی میدانی «شوشی» نیز با ایجاد فضایی طنزآمیز، سرگرمی و نشاط را به ارمغان میآورد.
• باور های کهن: در کنار این آیین ها، باور های خاصی مانند «دعای لوبن» برای محافظت از دام ها در برابر حیوانات وحشی نیز وجود دارد که نشان از عمق نفوذ این آیین در زندگی روزمره مردم دارد.

تلفیق سنت و رویداد های نوین: جدول برنامه های جشنواره نوروز دریا

برنامه ریزی های صورت گرفته برای «جشنواره نوروز دریا» در سال ۱۴۰۴، این روند را به اوج خود میرساند و مجموعه ای متنوع از فعالیت ها را در بر میگیرد که سنت و مدرنیته را در هم میآمیزد. برای درک بهتر این تلفیق، میتوان برنامه های اصلی جشنواره را در جدول زیر مشاهده کرد:

چشم انداز آینده: یک میراث زنده در برابر فرصت ها و چالش ها

نوروز صیاد بیش از یک جشن، یک سند هویتی زنده برای جوامع ساحل نشین قشم است. چارچوب جدید «جشنواره نوروز دریا» با هدف استفاده از این میراث فرهنگی به عنوان اهرمی برای توسعه گردشگری پایدار و رونق اقتصادی طراحی شده است. این رویکرد فرصت های بی نظیری مانند پوشش رسانه ای گسترده و بازگشت منافع اقتصادی به جامعه محلی را ایجاد میکند. با این حال، بزرگترین چالش، حفظ تعادل میان توسعه اقتصادی و اصالت فرهنگی است. تجاری سازی بیش از حد و تغییرات بنیادین در ساختار آیین برای خوشایند گردشگران، خطری است که میتواند به تدریج روح واقعی نوروز صیاد را کمرنگ کرده و آن را به سرنوشت بسیاری از آیین های دیگر دچار کند که به پوسته ای بی محتوا برای مصرف گردشگران تقلیل یافته اند.

آینده این میراث گرانبها در گرو مدیریتی هوشمندانه است. آیا قشم میتواند الگویی برای هم افزایی مثبت میان سنت و مدرنیته ارائه دهد؟ پاسخ این پرسش، در نحوه برگزاری بیستمین دوره این جشن و رویدادهای پس از آن نهفته خواهد بود. دیدگاه شما در این باره چیست؟ نظرات خود را با ما در میان بگذارید.