این مطلب به نوشته آقای حسین علیزاده، کارشناسی ارشد حقوق عمومی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد قشم می باشد.
این پژوهش با هدف بررسی نقش اقتصاد دریامحور استان هرمزگان در تحقق اهداف اقتصاد مقاومتی کشور میباشد. روش پژوهش حاضر توصیفی، تحلیلی و از نظر هدف جزء پژوهش های کاربردی است. گردآوری اطلاعات عمدتاً از میان آمار و اطلاعات منتشره از سوی سازمان آماری رسمی کشور و پژوهش های علمی منتشر شده در نشریات علمی می باشد. نتایج پژوهش حاکی از آن است که اقتصاد دریا از نقاط مورد توجه سیاست های کلی کشور است و ارتباط استان با استان های منطقه نیز از فرصت های استان هرمزگان محسوب می شود.
ظرفیت های حمل و نقل استان با مدهای مختلف و قابلیت یکپارچه سازی این مدها برای افزایش کارایی و عملکرد سیستم حمل و نقل استان به عنوان یک فرصت جذب سرمایه گذاری خارجی و داخلی در فعالیت های اقتصادی و دریایی است. هرمزگان مرکزی با توجه به نقش ترانزیتی به واسطه وجود بنادر مهم تجاری در سطح ملی و منطقه ای و همچنین قرارگیری در مسیر بین المللی جنوب_ شمال نقش اساسی در تحقق اهداف اقتصاد مقاومتی ایفا می کند. نقش گردشگری بسیار مهم، قابلیت های ویژه توسعه زیرساخت های حمل و نقل و به خصوص حمل و نقل دریایی و ارتقا کیفیت خدمات رسانی صنایع فراساحل و بازرگانی از اولویت های اصلی این استان به شمار می رود. علاوه بر این ویژگی های طبیعی و اقلیمی جزائر با توجه به توان اکولوژیکی میتواند به عنوان ویژگی های خاص و محرک تحقق اهداف اقتصاد مقاومتی باشد.
مقدمه
بدون شک، رشد اقتصادی یک جامعه نشان دهنده اقتدار ملی، استقلال، عزت و به طور کلی عامل برتری آن جامعه در سطح بین الملل است. بنابراین، کشوری که از نظر اقتصادی، صنعتی و فناوری به رشد و توسعه رسیده باشد، از دیگر جنبه های سیاسی و فرهنگی برتر خواهد بود (عزیزی و همکاران، ۱۳۹۹). متأسفانه امروزه ابزار اقتصادی یکی از مهمترین و تأثیرگذارترین ابزارهای جهان است که کشورهایی مانند ایالات متحده و اروپا با در اختیار داشتن آن، سایر کشورها به ویژه ملت ایران را برای پذیرش خواسته های آنها تحت فشار قرار می دهند (زارع، ۱۴۰۲). لذا، برای بیرون آمدن از شرایط موجود، اقتصاد مقاومتی یک مدل اقتصادی است که ترکیبی از اقتصاد سوسیالیستی و کمونیستی است و با امتیاز استفاده از رهنمودهای ناب اسلامی، اقتصادی تکاملی و برتر را ارائه می دهد که با اجرای صحیح این اقتصاد و دین جامعه ایرانی اسلامی را به مقصد می رساند (ارشدی و همکاران، ۱۴۰۰).
اقتصاد مقاومتی مجموعه راه حل هایی است که در مواجهه با تحریم ها ایجاد می شود. در این استراتژی، فعالان اقتصادی از جمله دولت، تولیدکنندگان و خانواده ها وظایفی را بر عهده می گیرند که اجرای آنها نه تنها آسیب پذیری اقتصاد را در برابر تحریم ها به حداقل می رساند، بلکه موجب رونق و رشد اقتصادی می شود (سعادت مهر، ۱۴۰۲). طبق تعریف رهبری، اقتصاد مقاومتی به این معنی است که ما اقتصادی داریم که هم روند رو به رشد اقتصادی کشور را حفظ کند و هم آسیب پذیری اقتصاد را کاهش دهد. اقتصاد قانونی به معنای شمشیربازی در اطراف و انجام فقط کارهای اقتصادی دفاعی نیست. اقتصاد مقاومتی، یعنی اقتصادی که حتی در شرایط فشار و تحریم ها زمینه رشد و شکوفایی یک ملت را فراهم می کند (سمیعی نسب، ۱۴۰۱). در شرایطی که امروزه بسیاری از مدل های اقتصادی قادر به حل مشکلات اقتصادی ایران نیستند و تحریم های گسترده غرب علیه کشورمان در حال گسترش است، ارائه و تبیین مدل اقتصاد دریامحور به ویژه در استان هرمزگان می تواند انقلابی بزرگ در زمینه اقتصاد ایران ایجاد کند.
توسعه مبتنی بر دریا بستر اصلی توسعه امکانات و محدودیت هایی است که دریا در اختیار انسان قرار می دهد. امروزه که مناطق و کلان شهرهای ساحلی نقش جهانی به خود گرفته اند و بخش عمده ای از ارتباطات تجاری و اقتصادی از طریق دریاها صورت می گیرد و همچنین کشورهای پیشرو در تولید و صادرات کالاهای مختلف و متنوع، دریاها را به تسخیر خود در آورده اند اهمیت توجه به این موضوع بیشتر از گذشته هویدا می شود (سبحانیان و همکاران، ۱۴۰۲). بحث تاثیر منابع طبیعی بر توسعه کشورها همواره مورد توجه اقتصاددانان بوده است. نقش مهم اقتصاد ساحلی در کشورهایی که در مجاورت دریاها و آبهای آزاد قرار دارند، انکارناپذیر است (حسینی و همکاران، ۱۴۰۰). مطالعاتی که در خصوص نقش اقتصاد دریا در اقتصاد ملی انجام شده به این نتیجه رسیده اند که روند و سیکل های منابع دریایی می توانند بر روند اقتصاد ملی تاثیرگذار باشند. یکی دیگر از مزایای فعالیت های دریامحور این است که فعالیت های کاربر در آن موجب ایجاد اشتغال در مناطق ساحلی می شود. گزارشات حاکی از این است که توجه سیاستگذاران اقتصادی در این کشورها نیز به سمت اهمیت و نقش دریا در اقتصاد کشور جلب شده است (مطلبی کربکندی و زارع زردینی، ۱۴۰۰).
استان هرمزگان، منابع اقتصادی ارزشمند دریا و سواحل توریستی و محصول استخراجی و گردشگری را دارد که به منزله منبع پایان ناپذیر محصولات غذایی با مصرف منطقه ای و فرامنطقه ای است. در زمینه توسعه متعادل راهکارهای مختلفی وجود دارد ولی در استان هرمزگان به دلیل دسترسی به دریا، اقتصاد دریامحور نقش مهمی در توسعه متعادل استان دارد (حسنی فر، ۱۴۰۲). همجواری استان با دریای عمان و خلیج فارس و قرارگیری در مسیر بین المللی کریدور شمال- جنوب و ارتباط دهنده خلیج فارس با منطقه آسیای میانه اهمیت این استان را بیش از پیش رقم زده است. همچنین سواحل استان مزیت اتصال به سرزمین های پس کرانه ای را دارد. منابع انرژی گاز و نفت، جاذبه های گردشگری و ژئوپارک ها، آبزی پروری، صنایع ساحلی، دریایی و فعالیت های بازرگانی در حوزه مسائل مربوط به دریا می باشد که جایگاه بسیار مهمی در اقتصاد و توسعه اقتصاد دریا محور دارد و از نقاط مورد توجه سیاست های کلی کشور است (بهادر و همکاران، ۱۴۰۲).
مجموع این عوامل حاکی از توان بالقوه بالای استان برای توسعه اقتصادی بر پایه دریا است و این استان می تواند با بهره گیری از این نعمت الهی جایگاه بسیار بالایی از نظر میزان سهم تولیدات ناخالص داخلی در کشور، پیدا کند و موجب فرصت های شغلی، افزایش سطح رفاه و امنیت عمومی، جهت دهی به سرمایه های سرگردان خرد و کلان در بازارهای سهام یا فرصت های سرمایه گذاری در زیرساخت های حمل ونقلی، افزایش رقابت پذیری با کشورهای حوزه خلیج فارس، زمینه افزایش درآمدزایی و توسعه تجارت و در نتیجه تحقق اهداف اقتصاد مقاومتی کشور را فراهم آورد.
اقتصاد دریامحور
در طول چند سال گذشته، اصطلاح «اقتصاد دریامحور» به استفاده از سیاست مشترک در سراسر جهان گسترش یافته است. برای برخی، اقتصاد دریامحور به معنای استفاده از دریا و منابع آن برای توسعه پایدار اقتصادی است. و برای برخی از دیگران، به سادگی به هر گونه فعالیت اقتصادی در بخش دریایی، چه اینکه پایدار باشد یا خیر، اشاره دارد.
اقتصاد دریامحور”مجموعه ای از فعالیت های انسانی بسته به دریا و/ یا تعاملات دریایی در زمینه توسعه پایدار و در برگیرنده بخش های صنعتی و خدماتی از قبیل آبزی پروری، ماهیگیری، بیوتکنولوژی آبی، گردشگری ساحلی و دریایی، حمل و نقل، کشتی سازی / تعمیر، بنادر، انرژی اقیانوس و انرژی های تجدیدپذیر دریایی می باشد”. محیط زیست سازمان ملل متحد اقتصاد دریامحور را به عنوان یک “اقتصاد سبز در یک دنیای آبی” تعریف می کند، زیرا “انتقال جهانی به اقتصاد سبز با هزینه کم و با صرفه امکان پذیر نخواهد بود مگر اینکه دریاها و اقیانوس ها بخش کلیدی از این ضرورت فوری تحولات باشند”. هدف اقتصاد دریامحور این است که با بحران های جهانی، زیست محیطی، اقتصادی و اجتماعی که در دهه های گذشته با آن مواجه شده مقابله کند و منابع دریا را به عنوان فضاهای توسعه ای مورد استفاده قرار دهد و باعث رونق اقتصادی گردد.
استان هرمزگان
استان هرمزگان طبق آخرین آمار تقسیمات کشوری (۱۳۹۵)، دارای ۱۳ شهرستان، ۳۸ نقطه شهری، ۳۸ بخش، ۸۶ دهستان و ۲۲۳۵ آبادی می باشد که ۱۵۶۰ آبادی آن مسکونی است. بندرعباس (به عنوان مرکز استان)، حاجی آباد، بندرلنگه، خمیر، بستک، پارسیان، رودان، میناب، سیریک، بشاگرد، جاسک، قشم و ابوموسی شهرستانهای استان هرمزگان می باشند. همچنین این استان در بخش سرزمین اصلی، ۷ شهرستان ساحلی دارد که از حدود ۱۳۸۳ کیلومتر طول نوار ساحلی استان، شهرستان جاسک با ۴۶۴ کیلومتر بیشترین نوار ساحلی و شهرستان خمیر با ۳۲ کیلومتر کمترین نوار ساحلی سرزمین اصلی را دارا هستند. شهرستان بندرعباس، سهمی حدود ۱۸۰ کیلومتر را به خود اختصاص داده است و از نظر گسترش ساحل، سومین شهرستانی است که بیشترین خط ساحلی را در سرزمین اصلی در اختیار دارد.
از نظر ویژگی های کلی طبیعی، از کل مساحت استان حدود ۳۱ درصد را پهنه های آبی دریای سرزمینی و ۶۹ درصد را خشکی ها تشکیل می دهند. مناطق پست جلگه ای با ارتفاع کمتر از ۱۰۰ متر، حدود ۲۵ درصد از مساحت استان را در قلمرو خود دارد که مکان اصلی استقرار جمعیت و فعالیت های عمده و اصلی در استان است. حدود ۴۰ درصد از مساحت استان را مناطق کوهستانی و عمدتا پر شیب با ارتفاع بیش از ۱۰۰ متر با قابلیت بارگذاری ضعیف فعالیت و جمعیت تشکیل داده اند. با این حال در همین بخش از منطقه کوهستانی استان، دشت های بزرگ و کوچک مستعد متعددی وجود دارد که بسیاری از آنها بویژه در شرق، شمال شرق و شمال استان به کانون های اصلی کشاورزی، مراکز زیست انسانی و عرصه فعالیت اقتصادی اختصاص یافته است. این دشت ها در مجموع حدود ۴ درصد مساحت کل استان را به خود اختصاص داده اند.
شناخت ساختار اقتصاد دریامحور استان هرمزگان
هرگاه کشوری، همچون ایران که دارای یک موقعیت جغرافیایی استراتژیک باشد، نمی تواند خود را از تحولات جهان دور نگه دارد باید سعی کند با درک موقعیت به عنوان یک وزنه استراتژیک وارد عمل شود و با بهره گیری از موقعیت ویژه ساحلی خود، برای پیشبرد اهداف اقتصاد مقاومتی و توسعه کشور و ملت خود گام بردارد. بر این اساس در ادامه به شناخت ساختار اقتصاد دریامحور در استان هرمزگان می پردازیم:
کشتیرانی و حمل و نقل دریایی
استان هرمزگان در امتداد سواحل خلیج فارس، تنگه هرمز و دریای عمان با طول ۱۳۸۳ کیلومتر، پراکنش جغرافیایی جزایر چهارده گانه آن در مدخل تنگه استراتژیک هرمز و همسایگی با کشورهای پر رونق اقتصادی جنوب خلیج فارس بویژه امارات متحده عربی و عمان، مالکیت کل سواحل تنگه هرمز و موقعیت بندرعباس بعنوان مرکز استان و بزرگترین بندرگاه صادرات و واردات کشور در مرکز خط ساحلی جنوب کشور و در مسیر اصلی کریدور شمال- جنوب، شرایط ویژه ای را برای این استان در ادوار تاریخی و حال حاضر فراهم نموده است. موقعیت ساحلی و دریایی استان در طول تاریخ زمینه را برای برقراری ارتباطات اقتصادی و فرهنگی با ملل دور و نزدیک آنسوی آبها از کشورهای حوزه خلیج فارس گرفته تا خلیج عدن و شاخ افریقا و شبه جزیره هندوستان بوجود آورده است.
شبکه حمل و نقل دریایی استان هرمزگان در سه مقیاس ملی، منطقه ای و محلی قابل بررسی است که عبارتند از:
- ملی: در فهرست بنادر برتر جهان در سال ۲۰۱۶ بندر رجایی جایگاه ۸۷ را از نظر حجم جابجایی محموله های کانتینری دارد. حدود ۲۰ درصد از مساحت محوطه های بندری کشور متعلق به این بندر می باشد که از این حیث جایگاه ممتازی نسبت به سایر بنادر دارد. بندر شهید باهنر در شهرستان بندرعباس به عنوان بندر بازرگانی سطح دو، سومین بندر صادراتی کشور است که در امور صادرات کالای غیر نفتی و حمل و نقل کالا و حمل و نقل مسافری داخلی و بین المللی جایگاه ویژه ای دارد.
- منطقه ای: در زمینه حملونقل دریایی علاوه بر شرکت کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران که از سال ۱۳۴۶ فعالیت خود را تحت عنوان کشتیرانی تجاری ایران شروع کرده، شرکت کشتیرانی ایران و هند، والفجر ۸ وابسته به شرکت کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران نیز در زمینه حمل و نقل مسافر و بار فعالیت دارند.
- محلی: در بررسی شبکه حمل و نقل دریایی استان در مقیاس محلی میزان دسترسی سکونتگاه و جمعیت شهری و روستایی به بنادر مسافری و صیادی مورد بررسی قرار گرفته است.
بنادر
بنادر، امروزه نقش خدماتی و پشتیبانی دارند و خدمات دریایی و بندری محور اصلی فعالیت های یک بندر محسوب می شود و ارائه خدمات می تواند نقشی تعیین کننده در انتخاب شرکت توسط مشتری ایفا کند، و این مهم تنها در سایه خدمات با کیفیت بدست می آید که سطح بالایی از رضایتمندی مشتری را به دنبال داشته باشد. در کشورهای مرتبط با دریا، نقش بنادر، نقشی کلیدی است، بنابراین اقتصاد دریامحور، با مفهوم کلیدی بندر گره خورده است. بر اساس اطلاعات اداره کل بنادر و دریانوردی استان هرمزگان تا پایان سال ۱۳۹۵ تعداد ۲۲۲ بندر در حوزه های عملکردی ۱۰ گانه در استان هرمزگان وجود دارد. بنادر گردشگری و صیادی با ۴۵ درصد، عمده بنادر موجود را تشکیل میدهند و بنادر مردمی با ۵/۱۲ درصد دومین بنادر از نظر تعداد به شمار می روند. همچنین تعداد ۱۹ بندر صنعتی که عمدتاً در اختیار شرکت های خصوصی هستند سومین نوع بندر در استان است. بنادر شهید باهنر، لنگه، بهمن، جاسک و کیش بنادر با عملکرد بین المللی و سایر بنادر دارای عملکرد ملی-محلی هستند و به سفرهای کوتاه مدت و اغلب توریستی محدود می شوند.
بازرگانی دریایی
بر اساس آمار سازمان بنادر و دریانوردی کشور در سال ۱۳۹۵، از گمرکات اصلی استان هرمزگان چهل و پنج میلیون و نهصد و شصت هزار تن کالای صاداراتی و وارداتی معادل ۲۹ درصد تخلیه و بارگیری شده است که ۸/۸۲ درصد آن به صورت صادرات و مابقی وارداتی بوده است. بندر شهید رجایی با وزن ۳۶،۵۴۱،۹۵۷ تن واردات و صادرات در سال ۹۵ با سهمی معادل ۲۳ درصد از مبادلات کالایی بین المللی با بیش از ۱۰۰ کشور دنیا به عنوان دروازه کشور در تنگه هرمز نقش برجسته ای را در اقتصاد ایفا می کند (آمایش استان هرمزگان، ۱۳۹۷).
گردشگری دریایی و ساحلی
در حال حاضر دو جزیره مهم خلیج فارس (قشم و کیش) و مناطق ساحلی خلیج فارس و دریای عمان در قالب مناطق آزاد تجاری و مناطق ویژه اقتصادی اداره می شوند و این امر زمینه را برای بهره گیری مناسب از ظرفیت های گردشگری فراهم آورده است (مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی، ۱۳۹۴). منطقه ساحلی استان هرمزگان به ترتیب بندرعباس و دیگر شهرهای ساحلی همچون بندرلنگه، جاسک، بندرخمیر و غیره از چنین اهمیت و ویژگی برخوردار هستند. این گستره با دارا بودن بیش از ۱۰۰۰ کیلومتر سواحل بکر و دیدنی و وجود دریایی آرام و زیبا، با طبیعتی متنوع و اکوسیستم های گیاهی و جانوری منحصر به فرد آبی آن، در کنار دیگر عوارض طبیعی و بی نظیر و دیدنی آن که از دماغه نایبند در غرب تا دماغه میدانی در شرق هرمزگان ادامه دارد، در عرصه اکوتوریسم دریایی از جایگاه ویژه ای برخوردار است؛ مشروط برآنکه بتوان این منابع آبی و جاذبه های طبیعی را ارزشمند کرد.
منطقه آزاد و مناطق ویژه اقتصادی
استان هرمزگان دارای ۵ منطقه ویژه اقتصادی شامل: منطقه ویژه اقتصادی صنایع معدنی و فلزی خلیج فارس، منطقه ویژه اقتصادی کشتی سازی خلیج فارس، منطقه ویژه اقتصادی بندر شهید رجایی، منطقه ویژه اقتصادی صنایع انرژی بر پارسیان، منطقه ویژه اقتصادی نفتی لاوان و پهنه توسعه مکران می باشد که هر کدام در نوع خود دارای مزیت های خاصی در منطقه می باشند. اکثر صنایع بزرگ استان در این مناطق و بویژه در منطقه ویژه اقتصادی صنایع معدنی و فلزی خلیج فارس استقرار یافته اند. مناطق ویژه اقتصادی استان طبق قوانین خاص مناطق آزاد و ویژه فعالیت می نمایند و دارای معافیت هایی در زمینه سرمایه گذاری، ورود و خروج اتباع خارجی، مالیات و … می باشند.
انرژی های نو و تجدیدپذیر دریایی
انرژیه ای نو و تجدیدپذیر به عنوان یک انرژی پاک و منبع تمام نشدنی سبب شده است که اکثر کشورهای جهان از جمله کشورهای توسعه یافته صنعتی با جدیت هرچه تمام تر، استفاده از این انرژی موجود در طبیعت را مدنظر قرار دهند. از میان انرژیهای تجدیدپذیر، انرژی های دریایی از پاک ترین و پرظرفیت ترین انرژی ها به شمار می روند. انرژی جذر و مد دریایی و انرژی باد فرا ساحل نیز از اهمیت زیادی برخوردارند.
تولید آب شیرین
استان هرمزگان از فناوری شیرین سازی آب به منظور تولید آب شرب مورد نیاز شهرهایی از قبیل بندرلنگه و قشم و همچنین آب مورد نیاز صنایع فولاد و پالایشگاه بندرعباس استفاده می کند. اما روند توسعه استان (به ویژه توسعه صنعتی آن) بیانگر این واقعیت است که این فناوری در آینده ای نزدیک سهمی حیاتی در تأمین آب مورد نیاز استان ایفا خواهد نمود.
کشاورزی با آب شور دریا
محدودیت منابع آبی و کاهش زمین های حاصل خیز در استان هرمزگان استفاده بهینه از آب دریا را در این استان ضروری کرده است. هرمزگان با وجود هزار کیلومتر نوار ساحلی در خلیج فارس و دریای عمان و وجود شرایط آب و هوایی گرم و مرطوب گلخانه طبیعی برای محصولات کشاورزی است. طرح کشت داربستی سبزی و صیفی جات با استفاده از آب شور دریا ابتدا به صورت آزمایشی در ۵/۶ هکتار از زمین های کشاورزی نزدیک به دریا در شهرستان های بندرلنگه، بندرعباس، قشم، میناب و سیریک با موفقیت انجام شد و زیرکشت داربستی گوجه فرنگی رفت. آنچه مسلم است استفاده از آب شور دریا می تواند قدمی موثر برای دستیابی به موفقیت در امور کشاورزی مناطق ساحلی به شمار رود. با پرورش و توسعه گیاهان مختلف با استفاده از آب دریا در مناطق ساحلی می توان ضمن احیای حیات و تغییر اکوسیستم منطقه موجب توسعه و رونق کشاورزی، دامپروری، کارخانه ها، صنعت توریسم و ایجاد اشتغال پایدار شد.
ماهیگیری
ضریب تغییرات (درصد رشد) در دوره زمانی ۲۰ ساله اخیر در سطح استان ۳۹۱ درصد بوده که حدود ۵/۲ برابر از متوسط کشور (۱۵۴ درصد) بالاتر است و با ۲۱۹۸۶۲ تن صید ۷۵/۳۷ درصد میزان صید آبزیان کشور را در برمی گیرد؛ که استان هرمزگان را در کنار استان سیستان و بلوچستان به عنوان دو قطب اصلی جایگاه محوری در صید آبزیان دریایی قرار می دهد (آمایش استان هرمزگان، ۱۳۹۷). ترویج صنعت پرورش آبزیان در قفس می تواند شامل آبزیان حلال با هدف بازارهای داخلی و کشورهای مسلمان باشد، در عین حال بسیاری از گونه های غیر ماکول نیز با هدف صادراتی می توانند در این صنعت جایگاه داشته باشند. قابلیت تولید منظم، شرایط مناسب پرورشی، عدم آلوده سازی محیط، هزینه سرمایه گذاری نسبتا کم و بازدهی اقتصادی مناسب از جمله مشوق های این امر هستند. همچنین، استان ساحلی هرمزگان زمینه مساعد برای کشت، تکثیر و پرورش جلبک های دریایی را در سطح منطقه دارد. علاوه براین، مراکز فرآوری و نگهداری آبزیان علاوه بر ارزش غذایی دارای سودآوری بالایی است. یکی از صنایع مهم شیلاتی و دارای ظرفیت در استان، عمل آوری و حفاظت از فساد آبزیان (ماهی و میگو) است.
صنایع دستی دریایی
همه ساله به هنگام جزر و مد دریا، مقادیر متنابهی از انوع صدف ها، حلزون ها و بقایای آبزیان خلیج فارس در سواحل جزایر متعدد این خلیج (کیش، ابوموسی، لارک، قشم، هرمز و ..) می ریزد که توسط اهالی جمع آوری شده و توسط افراد باذوق از آنها تابلو، مجسمه ها و اشیاء گوناگونی تولید می شود. نزدیک به ۱۵ درصد صنایع دستی استان در حوزه دریایی و تولید صدف است و بیش از ۱۰ هزار نفر نیز در این حوزه اشتغال دارند و هر ساله بیش از ۱۵۰ هنرجو در کارگاه ها و تعاونی های میراث فرهنگی تعلیم و آموزش داده می شوند و توجه ویژه ای در آموزش های تکمیلی صدف و صنایع دستی دریایی وجود دارد.
صنایع فراساحل
صنایع فرا ساحل در تحقق اهداف سند چشم انداز در خصوص لزوم توسعه دریامحور و نگاه راهبردی به مناطق دریایی در پیشبرد اهداف اقتصاد مقاومتی می تواند نقش اساسی ایفا کند. حدود ۲۰ درصد تولید نفت ایران در روز مربوط به منابع فراساحل است. برآوردهای صورت گرفته نشان می دهند که بیش از ۲۶ درصد از میادین نفتی (۱۷درصد از میادین گازی و ۵۳ درصد از میادین نفتی و گازی مشترک ایران) در ایران واقع شده اند. با توجه به برداشت روزافزون کشورهای همسایه از جمله قطر از میادین نفتی و گازی مشترک دریایی، توسعه صنایع فراساحل بیش از پیش ضروری به نظر می رسد و با تغییر رهیافت توسعه از خشکی محوری به دریامحوری، ظرفیت های جدیدی را به روی اقتصاد ایران خواهد گشود. در حال حاضر در آب های کم عمق خلیج فارس ۵ سکو از نوع جک آپ و حدود ۱۲۰ جکت است. میزان لوله گذاری در آب های کم عمق خلیج فارس هم بیش از ۱۰۰۰ کیلومتر است (مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی، ۱۳۹۴).
صنعت ساخت و تعمیر کشتی
یکی از بخش های مهم در توسعه صنایع دریایی کشور، توسعه زیرساخت های صنعت تعمیر و ساخت کشتی می باشد. صنعت کشتی سازی همچون صنعت خودروسازی جز صنایع مادر شناخته می شود و هر گونه پیشرفت در این صنعت می تواند همزمان صنایع وابسته در کشور از قبیل صنعت فولاد، ساخت تجهیزات و ماشین آلات و سازندگان قطعات را فعال نماید و ضمن ایجاد اشتغال، زمینه ساز پیشرفت و ورود تکنولوژی های نوین در صنایع دریایی گردد.
زیست فناوری دریایی
جزیره قشم با داشتن ظرفیته ای منحصر به فرد در بخش دریایی شرایط بسیار ارزشمند برای سرمایه گذاری فعالان دانش بنیان در بخش دریایی دارد همچنین کشورهای همسایه در خلیج فارس و آسیای میانه به عنوان مهم ترین بازار فروش محصولات دانش بنیان محسوب می شود و با توجه به نیاز اربیل عراق، افغانستان، امارات، ترکیه و کشورهای آسیای میانه به محصولات دانش بنیان ایران، به نظر می رسد بهترین مقصد صادرات محصولات دانش بنیان فعالان این حوزه به همین کشورها است (پارک علم و فناوری هرمزگان).
نتیجه گیری
با توجه به شناخت انجام شده، استان هرمزگان به دلیل موقعیت ژئوپلتیک و دسترسی به آب های آزاد، دارای نقش عملکردی ملی و فراملی مهمی است. این استان نقش دروازه ورودی کالا و تجارت دریایی را با بزرگترین بندر ترانزیتی کشور (بندر شهید رجایی) ایفا می نماید. همچنین همجواری با کشورهای حوزه خلیج فارس از نظر اقتصاد بازرگانی و خدمات حائز اهمیت فراوان است. با توجه به این که مراوده ایران و کشورهای حاشیه خلیج فارس از طریق استان هرمزگان صورت می پذیرد، می بایست با فراهم سازی زمینه ها، امکانات و زیرساخت های مورد نیاز، از این مزیت به عنوان مرکز مبادله کالا، خدمات، مسافر، انرژی استفاده بهینه کرد.
همجواری استان با دریای عمان و خلیج فارس علاوه بر ظرفیت های اقتصادی تجارت دریایی، مناطق آزاد و توسعه بازرگانی آن، موجب ظرفیت های فراوان گردشگری برای توسعه استان گشته است. اکوسیستم متنوع و توپوگرافی های مختلف استان نیز نقش به سزایی در توسعه گردشگری استان دارد. جزایر چهارده گانه استان و نقش و عملکردهای مختلف آنها به ظرفیت های استان در نقشهای بازرگانی، تجاری، گردشگری افزوده است. این استان به علت آب و هوای خاص و وسعت زیاد، یکی از استان های مستعد کشور برای تولید انرژی های نو (انرژی جزر و مدی و انرژی امواج ..) می باشد.
پرورش میگو و تامین این محصول برای کشور و امکان پرورش سایر آبزیان به جای صید غیر اصولی آن از دیگر توانایی های استان جهت تامین منابع غذایی کشور است. علاوه بر این، با توسعه صنایع تبدیلی و بهره گیری از ظرفیت های دریا، شرایطی مهیا می شود که امکان بهره گیری از نیروی انسانی فراوان و جویای کار را فراهم می آورد. توان استان برای توسعه بانکرینگ و پشتیبان کشتی از ظرفیت های ترانزیتی استان به شمار می رود. توسعه صنایع دریامحور به خصوص صنایع کشتیسازی به عنوان یکی از فعالیت های اصلی و شناخته شده استان با دارا بودن بزرگترین زیرساخت صنعت دریایی منطقه، از فرصت های ویژه استان در جذب سرمایه گذاری های خصوصی و دولتی به شمار می آید که می تواند با در نظرگرفتن روابط منطقه و بازارهای موجود در حوزه خلیج فارس از ارکان اصلی توسعه استان هرمزگان محسوب شود که به طور قطع با توسعه مراکز دانش بنیان و پیشرفت فناوری ضمن افزایش علوم صنایع دریامحور، رشد فزاینده این صنایع را در رقابت منطقه ای با کشورهای حوزه خلیج فارس آشکار می سازد.
منابع
- ارشدی، وحید، نوبخت، جواد، اسماعیلپور ثانی، رضا، سید حسینزاده یزدی، سعید. (۱۴۰۰). فراتحلیل مطالعات اقتصاد مقاومتی در ایران: شناسایی عوامل مؤثر بر استحکام ساخت درونی سازمان برابر تکانهها، مطالعات اقتصاد اسلامی، ۱۴(۱)، ۱۲۷-۱۶۹.
- بهادر، حمیدرضا، مکی زاده، وحید، منصوری، حسین. (۱۴۰۲). ارائه الگوی سفر گردشگران در بحران اقتصادی صنعت گردشگری، مورد پژوهش: استان هرمزگان، فصلنامه علمی پژوهش های بوم شناسی شهری.
- حسنیفر، فهیمه. (۱۴۰۲). تحلیل تأثیر منظر دریایی منطقۀ هرمزگان بر مدل توسعۀ اقتصادی پایدار، گردشگری فرهنگ، ۱۵(۴)، ۴۸-۵۵.
- حسینی، علی، زارعی، بهادر، احمدی، سیدعباس، رستمی، رسول. (۱۴۰۰). تبیین توسعۀ منطقهای با تأکید بر اشتغال در حوزۀ اقتصاد دریا. مورد مطالعه: استان بوشهر، مجله آمایش جغرافیایی فضا، ۱۱(۳۹)، ۱۲۹-۱۵۲.
- زارع، محمد. (۱۴۰۲). بررسی چرایی و چیستی اقتصاد مقاومتی. معارف علوم اسلامی و علوم انسانی, ۱۲(۳), ۵-۳۴.
- سبحانیان، سید محمد هادی، دسینه، مهدی، نجاتی، مهدی، بلاغی اینالو، یاسر. (۱۴۰۲). اقتصاد دریا محور؛ تولید، اشتغال و صادرات: رویکرد تعادل عمومی قابل محاسبهی چند منطقهای، اقیانوس شناسی، ۱۴ (۵۶)، ۳۱-۴۶.
- سعادت مهر، مسعود. (۱۴۰۲). بررسی موانع تحقق اقتصاد مقاومتی در ایران، مطالعات وحدت حوزه و دانشگاه، ۱(۱)، ۱-۱۸.
- سمیعینسب، مصطفی. (۱۴۰۱). راهبردهای بهرهگیری از جایگاه دریا در اقتصاد کشور در راستای منویات مقام معظم رهبری، ماهنامه علمی «امنیت اقتصادی»، ۱۰(۱.۲)، ۴۹-۶۲.
- عزیزی، محسن، حسن زاده، حسین، مقدسی، علیرضا. (۱۳۹۹). تحلیل راهبردی مقاوم سازی اقتصاد کشور بر پایه رهنمودهای رهبر معظم انقلاب در حوزه اقتصاد مقاومتی (مورد مطالعه: مرزبان اقتصادی جمهوری اسلامی ایران)، سیاست پژوهی ایرانی (سپهر سیاست سابق)، ۷(۲۳)، ۸۲-۱۱۰.
- مطلبی کربکندی، محمد علی، زارع زردینی، علی. (۱۴۰۰). راهکارهای توسعه اقتصاد دریامحور در راستای نیل به اهداف اقتصاد مقاومتی، فصلنامه اقتصاد دفاع و توسعه پایدار، ۶(۲۲)، ۵۳-۸۱.
بازنشر فانوس دریا به نقل از اقتصاد آبی