این بار و از سری مقالات تاریخی مستند در سایت اقتصاد آبی، دوباره به سراغ خلیج فارس رفته ایم. در مقاله قبلی به تاریخ شکل گیری تجارت دریایی خلیج فارس پرداختیم. از آنجایی که شکل گیری تاریخ دریایی و اقتصاد آبی در خلیج فارس بسیار طول و دراز است و از اهمیت بالایی برخوردار است، پرداختن به تمام تاثیرات این منطقه پر اهمیت تاریخی و اقتصادی در حوزه دریامحور نیاز به مقالات فراوانی دارد. این بار به شکل گیری لنگرگاههای لیان و فلیکه می پردازیم و با توجه به کاوش های باستان شناسی، نقش این دو بندر را در شگل گیری تجارت دریایی خلیج فارس بررسی می¬کنیم.
لنگرگاههای «لیان» و «فیلکه
در نیمۀ دوم قرن بیستم میلادی و طی حفاریهای باستان شناسان در شمال غربی هندوستان در ایالت پنجاب و در منطقه «ها راپا» آثار تمدنی قابل توجهی متعلق به هزاره دوم پیش از میلاد به دست آمد. به علاوه، سقوط سلسله سوم «اور» در همان دوره این فرضیه را به وجود آورد که در هزارۀ دوم پیش از میلاد کانون تمدن از بین النهرین به ناحیه «هارپا منتقل شده است؛ اما یافته های جدید باستان شناسی در ایران و از جمله در سیستان و شهداد و تپه یحیی در کرمان و یافته های جدید از تل ملیان و انشان قدیم و همچنین فیلکه در کویت و تاروت در شرق عربستان سعودی نشان از این دارد که در هزاره دوم پیش از میلاد تمدن بینا فرهنگی خاصی در مسیر شرق به غرب و در مناطق یاد شده در حال شکل گیری بوده است.
شواهد باستان شناسی به دست آمده در کرانه های خلیج فارس نشانگر شکل گیری آبادی های جدید در بندر «لیان» واقع در استان بوشهر کنونی و جزیره «فیلکه» در کویت است. در واقع طی هزاره دوم پیش از میلاد دو لنگرگاه جدید به ایستگاههای تجاری خلیج فارس افزوده شده و امور مرتبط با مراودات شرق و غرب این آبراه همچنان تداوم یافته است. از این میان بندر «لیان» به دلیل موقعیت جغرافیایی اش که درگاه ورودی به نواحی داخلی ایران و از جمله ناحیه ی مهم انشان محسوب می شده از اهمیت بسزایی برخوردار بوده است.
در این دوره سلسله ایلامی مشهور به «سوگل مخ» در سرتاسر غرب آسیا اعتبار و نفوذ بی سابقه ای پیدا کرده و ایلام به قدرتی مهم در شبکه ارتباطات بین آشور و بابل و مناطق همسایه دیگر تبدیل شده است. از دوره «سوگل مخ» مجموعه فزاینده ای از مدارک مکتوب و باستان شناختی به دست می آید که بازتاب پیوند بین شوش، ایلام و انشان، مناطق ساحلی خلیج فارس و باختر است. در این راستا بندر «لیان» نیز از جایگاه مهمی در این تبادلات برخوردار شده است.
یکی دیگر از آبادی های کرانه ای مهم خلیج فارس در هزاره دوم پیش از میلاد، جزیره «فیلکه» در کشور کویت است که با توجه به اهمیت نقش میانجی آن بین مناطق جنوبی بین النهرین و شرق عربستان از یک سو و نقش آن به عنوان پل ارتباطی به نواحی داخلی ایران از سوی دیگر، به کیفیت شکل گیری این دو شهر و تأثیر آن بر موقعیت تجاری خلیج فارس افزوده است.
ما در سایت اقتصاد آبی قصد داریم تا با مطالب تاریخی موثق و دارای سند، گامی به سوی آگاهی های تاریخی در حوزه آب و دریا برداریم. از این رو از حیث سنگینی عمده مطالب تاریخی و برای جلوگیری از پیچیدگی زیاد مطالب آنها را بصورت خلاصه در اختیار خوانندگان عزیز قرار می¬دهیم تا استفاده بهتر و عمومی تری از آن صورت بگیرد. همچنین منبع مشترک اطلاعات ما در این مقالات از کتب معتبر سه جلدیِ “اطلس تاریخ بنادر و دریانوردی ایران” به تالیف دکتر محمدباقر وثوقی و دکتر منصور صفت گل به تحریر در آمده است.
بازنشر فانوس دریا به نقل از اقتصاد آبی