گروه لجستیک- سالهاست بسیاری از کارشناسان و مسئولان در دولتهای مختلف اعلام میکنند که ایران در تقاطع استراتژیک محور اتصال کریدورهای مختلف بینالمللی در منطقه خاورمیانه واقع شده است. تاکید چندساله بر این موضوع تا جایی است که این تصور برای برخی ایجاد شده که امکان ایجاد و راهاندازی کریدورهای ترانزیتی در منطقه بدون لحاظ کردن ایران وجود ندارد. یک بررسی ساده درباره طرحهای توسعه ترانزیتی و ایدههای جدید برای راهاندازی کریدورهای بینالمللی در منطقه اما اشتباه بودن این انگاره را نشان میدهد.
به گزارش روزنامه اقتصاد سرآمد، در حقیقت فرصتسوزی دهههای گذشته توسط ایران برای تامین زیرساختهای لازم جهت راهاندازی کریدورهای ترانزیتی در منطقه از یک سو و بالا گرفتن رقابتهای ترانزیتی میان کشورهای منطقه از سوی دیگر، موجب شده تا حالا شاهد رونمایی کریدورهایی در منطقه باشیم که در صورت عملیشدن، ایران در آنها حضور پررنگ و نقش موثری نخواهد داشت. در حالیکه برخی کارشناسان درباره تبعات و خطر حذف ایران از کریدورهای بینالمللی هشدار میدهند، بررسیها نشان میدهد که سایر کشورهای منطقه در حال اجرای برنامههایی هستند که میتواند ایران را در محاصره کریدورهای منطقهای قرار دهد.
کریدور تجاری به مسیری گفته میشود که با استفاده از زیرساختهای حملونقل، کشورهای گوناگون را در حوزههای تجارت، انتقال کالا و انرژی به هم متصل میکند. این کریدورها میتوانند در مقیاس ملی، دوجانبه، چندجانبه و چندوجهی طراحی شوند و هدف آنها تسهیل مبادلات اقتصادی، کاهش هزینهها، افزایش سرعت انتقال کالا و نیز تقویت پیوندهای اقتصادی و امنیتی میان کشورهاست. در شرایط امروز، کریدورها صرفا مسیرهای فنی نیستند، بلکه به ابزار رقابت اقتصادی بین دولتها تبدیل شدهاند.
ایران با در اختیار داشتن دوهسته انرژی جهان، خلیجفارس و دریای خزر، دسترسی به آبهای آزاد و قرارگیری در مسیر کریدورهایی که موقعیت ژئواستراتژیک دارند، در تلاقی مسیرهای مهم تجاری قرار دارد. بااینحال، واقعیتهای امروز نشان میدهد؛ بهرغم این ظرفیتها، ایران هنوز نتوانسته نقش محوری خود را در کریدورهای بینالمللی ایفا کند و تحریمهایی که علیه ایران وضعشده مانعی برای توسعه پروژههای زیرساختی حملونقل به منظور بهرهبرداری از منافع کریدورها شدهاست.
جایگاه ایران در رقابت کریدورها
امروزه دستکم ۹کریدور منطقهای و بینالمللی بهطور مستقیم و غیرمستقیم با موقعیت ایران گره خوردهاند که عبارتند از کریدور شمال–جنوب، کریدور شرق-غرب(کمربند و جاده چین)، کریدور قفقاز و زنگزور، کریدور خلیجفارس-مدیترانه، کریدور افغانستان-ایران-آسیای مرکزی(چابهار)، کریدور جاده توسعه عراق، کریدور آیمک، کریدور لاجورد و کریدور ترانسخزر. هریک از این کریدورها به نوعی بیانگر میدان رقابت ژئوپلیتیکی و اقتصادی است که نباید نسبت به آن بیتفاوت بود. برخی از این مسیرها فرصتهای بینظیری برای توسعه زیرساختها، جذب سرمایه و ارتقای نقش ترانزیتی ایجاد میکنند؛ در حالیکه برخی دیگر با هدف کاهش یا حذف نقش ایران طراحی شدهاند. در نتیجه، بررسی دقیق این کریدورهای مذکور و تحلیل فرصتها و تهدیدهای ناشی از آنها، ضرورتی حیاتی برای سیاستگذاری کلان کشور بهشمار میرود.
ایران نیز با توجه به موقعیت جغرافیایی و زیرساختهای موجود، ظرفیت آن را دارد که به پل ارتباطی مهمی میان شرق و غرب و همینطور شمال و جنوب تبدیل شود؛ به شرط آنکه نقش خود را با نگاه بلندمدت، فعالانه و مبتنی بر منافع متقابل بازتعریف و دیپلماسی اقتصادی را فعال کند. هرچند دیپلماسی اقتصادی موثر میتواند با خروج ایران از انزوای تجاری، تاثیر مثبتی در تقویت بهرهبرداری از کریدورها و افزایش ترانزیت در منطقه داشته باشد، اما زیرساخت ناکافی و چالشهای ژئواستراتژیک موجب شده است بسیاری از مسیرهای مهم بدون عبور از خاک ایران طراحیشده یا توسعه یابند.
نگرانیای که برای دولت وجود ندارد
مدتی قبل بود که جواد هدایتی، مدیرکل دفتر ترانزیت و حملونقل بینالمللی سازمان راهداری و حملونقل جادهای وزارت راه و شهرسازی، گفت: تمام کشورها بدون تعارف در بحث ترانزیت رقیب هم هستند و تنها بحث اسرائیل نیست، افزود: ممکن است یک کشور در کریدوری همکار و شریک کشورمان و در کریدوری دیگر رقیب ما باشد. برای مثال، روسیه در کریدور شمال-جنوب همکار ایران است، اما در کریدور زنگزور و غرب به شرق رقیب ایران به حساب میآید.
این مقام مسئول ادامه داد: در موضوعات بینالمللی نه هیچ دوستی دائمی است و نه هیچ دشمنی. بنابراین، این رقابت تنها به این کشور محدود نمیشود و همه کشورها در بخش ترانزیت در رقابت با هم هستند تا سهم بیشتری را از ترانزیت بردارند. در این فضا باید به دنبال این باشیم که با کشورها اشتراکات بیشتر و موثرتری بهوجود بیاوریم تا بتوانیم با حضور در کریدورهای ترانزیتی سهم بیشتری داشته باشیم که البته این موضوع به دیپلماسیهای وزارت امور خارجه برمیگردد. هدایتی تاکید کرد: اما با این ادبیات که ایران از کریدورهای منطقه حذف میشود یا ایران را دور میزنند، موافق نیستم و از این بابت نگرانی وجود ندارد.
ابعاد رقابت پنهان در حوزه لجستیک
بهروز آقایی، کارشناس حملونقل و لجستیک دریایی و بندری در گفتوگویی با تشریح ابعاد پنهان رقابتهای منطقهای و جهانی در حوزه لجستیک، نسبت به کمرنگشدن و حتی حذف احتمالی نقش ایران در کریدورهای بینالمللی شمال-جنوب و شرق-غرب هشدار داد. این کارشناس حوزه حملونقل عدمیکپارچگی و سیاستهای غیررقابتی داخلی را عامل اصلی از دست رفتن فرصتهای بیبدیل جغرافیایی کشور دانست.
این کارشناس حملونقل با اشاره به بحران روسیه و اوکراین و تحریمهای اعمالشده بر مسکو، بیان داشت: انتظار میرفت ایران با تکیه بر کریدور شمال-جنوب، به گذرگاهی حیاتی برای تبادلات تجاری روسیه و بلاروس با شبهقاره هند تبدیل شود، اما «ناهماهنگی بین اجزای اصلی حملونقل و کندی آنها» موجب شد تا علیرغم زیرساختهای مطلوب بندری، ریلی و جادهای، هزینه و زمان ترانزیت از ایران برای تجار هندی و روس غیراقتصادی شود. نتیجه این شد که آنها نهتنها مسیر ایران را کنار گذاشتند، بلکه سرویس مستقیم کشتیرانی بین بنادر غربی هند و بنادر غربی روسیه برقرار کردند و حتی «کریدور دریایی شرق»(بندر چنای هند به ولادیوستک روسیه) نیز شکل گرفت.
«آقایی» به بحران اخیر دریای سرخ نیز اشاره کرد و اظهار داشت: با وجود چالشهای جدی برای عبور کشتیها از سوئز و تغییر مسیر آنها به سمت دماغه امید نیک، مسیر ایران بهعنوان یک جایگزین مورد توجه فعالان حملونقل بینالمللی قرار نگرفت. او افزود: حتی خط کشتیرانی روسی فسکو نیز بدون مشکل، ارتباط دریایی مستقیم خود بین بنادر غربی هند و روسیه را حفظ کرد.
این کارشناس در ادامه از تلاشهای گسترده ترکیه و جمهوری آذربایجان برای گشودن «دالان زنگزور»(با حمایت آمریکا) سخن گفت و آن را «پازل تکمیل کریدور غیر ایرانی و حذف موقعیتهای جغرافیایی کشور در کریدورهای بینالمللی» تلقی کرد. وی دلیل این حذف را «فرصتسوزی و گاها سیاستهای غیرکارشناسی و غیررقابتی» ایران دانست که منجر به اجبار کشورها برای ایجاد مسیرهای جایگزین شده است.
طراحی کریدورهای منطقه بدون ایران
فتحالله توسلی، عضو کمیسیون اقتصادی مجلس شورای اسلامی نیز در گفتوگو با «ایلنا» اظهار کرد: ایران ۱۵کشور همسایه دارد که فقط کشور پاکستان با چندصدمیلیون جمعیت بازار مهمی برای ایران محسوب میشود و اگر بتوانیم تنها یک بخشی از نیاز این جمعیت را پوشش دهیم، بخش قابلتوجهی از اقتصاد کشور را میتوان پوشش داد. این نماینده مجلس شورای اسلامی تاکید کرد: البته باید توجه داشته باشیم که متاسفانه در حال محاصره شدن با کریدورهای منطقهای هستیم. این موضوع را بارها به مسئولان تذکر دادهایم و باید به این تهدید توجه ویژه داشته باشند. زنگزور یکی از این تهدیدات و یکی از این ۹کریدور منطقهای پیرامون ایران است. این کریدورها میتوانند تهدید امنیت ملی ما محسوب شوند و باید برای مدیریت این کریدورها استراتژی داشته باشیم.
این عضو کمیسیون اقتصادی مجلس ادامه داد: البته اخیرا اقدامات مهمی برای مدیریت کریدورهای منطقهای انجام شده اما باید این موضوع را هم در نظر داشت که مدیریت و ساماندهی و تکمیل زیرساختهای کریدوری به چندهمت پول نیاز دارد و منابع کشور هم محدود است و با تمام این محدودیتها، امروز شاهد آغاز تحولات مثبت در این زمینه هستیم. «توسلی» همچنین با بیان اینکه کشورها کریدورهایی را بدون حضور ایران طراحی میکنند، افزود: طبیعتا وقتی در مناطق مختلف مرزی این کریدورها شکل میگیرند، گریز از مرکز بیشتر میشود و این موضوع علاوهبر مشکلات اقتصادی که به دنبال دارد، مشکلات امنیتی هم به همراه خواهد داشت.
بازنشر فانوس دریا به نقل از اقتصاد سرآمد