پرسش: دکتر لم، چند سالی از آخرین گفتوگوی ما با شما گذشته که متن آن مصاحبه در شماره ژانویه-فوریه ۲۰۲۱ نشریه INFOFISH International منتشر شد. از اینکه فرصت دومین مصاحبه را در اختیار ما گذاشتید سپاسگزاریم، بهویژه اینکه این گفتوگو تنها چند هفته پیش از بازنشستگی شما از فائو در پایان ژوئیه ۲۰۲۵ انجام میشود. اگر یادتان باشد، در آن مصاحبه نخست، تمرکز بخش قابلتوجهی از بحث بر پیامدهای جهانی همهگیری کووید ۱۹ بود. آیا موافقید که این بحران بهعنوان زنگ خطر بیدارباش ضروری برای فعالان زنجیره تأمین شیلات و آبزیپروری عمل کرد؟ و اگر چنین است، در چه حوزههایی بیشترین پیشرفت به دست آمده است؟ آیا فائو برنامهای در صورت مقابله با شوکهای جهانی احتمالی در آینده دارد؟
پاسخ: بهجای تدوین برنامههای ویژه برای شرایط اضطراری، فائو در قالب ابتکار «دگرگونی آبی[۱]» مجموعهای از فعالیتها را برای افزایش تابآوری در کل نظام غذایی آبزیان پیش برده است. علاوه بر این، تمرکز جدید بر نظامهای غذایی بهطور کلی و توجه به پیوستگی اجزای زنجیره ارزش[۲]، بدون تردید موجب مقاومتر شدن این نظام شده است. با این حال، آثار تغییر اقلیمی به چالشی روزافزون تبدیل شده است.
در عین حال شاهدیم که این شوکها میتوانند اشکال مختلفی داشته باشند، از جمله موانع غیرضروری و نادرست بر سر راه جریان تجارت بینالمللی، مانند تعرفههای جدیدی که یکی از بزرگترین بازارهای وارداتی محصولات شیلات و آبزیپروری وضع کرده است. یکی از درسهای کلیدی این است که باید تنوع ایجاد کرد، از اتکای بیش از حد به یک بازار یا مشتری خاص پرهیز کرد، و بازارهای منطقهای و مصرف داخلی را گسترش داد. بهویژه در مورد محصولات سالمی مانند غذای آبزیان که این موضوع همچنین مزایای تغذیهای و سلامتی مهمی دارد، همانطور که همکارانم همواره یادآوری میکنند.
پرسش: در مصاحبه ۲۰۲۱ از شما پرسیدیم که چه تحولات عمدهای (مثبت یا منفی) از سال ۱۹۹۶، از زمان پیوستن شما به فائو، در صنعت شیلات رخ داده است. شما این موارد مثبت را برجسته کرده بودید: (۱) توانایی تولید غذا برای جمعیت رو به رشد جهان، (۲) تقویت چارچوبهای مدیریت صیادی، (۳) تمرکز بیشتر بر ابعاد اجتماعی صید و (۴) نوآوریهای فناورانه که صید و آبزیپروری را دگرگون ساختهاند. از نگاه شخصی شما، و با توجه به دستورکار ۲۰۳۰ اهداف توسعه پایدار، آیا پیشرفت در این حوزهها در تمام قارهها بهطور برابر اتفاق افتاده است؟
پاسخ: تحولاتی که در سال ۲۰۲۱ مطرح شد بر روندها اثر گذاشتهاند، اما نه بهطور یکنواخت در همه مناطق. این موضوع قابل انتظار است، زیرا تفاوتهای بزرگی در توسعه اقتصادی و اجتماعی و همچنین در جغرافیا و دسترسی به منابع طبیعی، چه منابع آبزی و چه منابع دیگر، وجود دارد. اما در مجموع، بیتردید پیشرفت حاصل شده است. بخش آبزیپروری به رشد خود ادامه داده، هرچند این رشد عمدتاً محدود به کشورهای در حال توسعه بوده و تنها چند استثنا در شمال، مانند نروژ و ایسلند، و همچنین در یونان و ترکیه دیده میشود. در زمینه مقررات نیز شاهد پیشرفتهایی بودهایم، از جمله تصویب تازه «راهنمای فائو برای آبزیپروری پایدار»، اجرای نسخه بهروزشده روششناسی ارزیابی ذخایر شیلاتی و مذاکراتی که به «توافقنامه جدید سازمان تجارت جهانی درباره یارانههای شیلات» منجر شد که بهزودی لازمالاجرا خواهد شد.
در عین حال، متأسفانه شاهد بودهایم که جنگها و درگیریهای انسانی اخیر نهتنها جان و معیشت افراد را نابود کرده است و خرابیهای فیزیکی بهبار آوردهاند، بلکه موانع بیشتری بر سر راه تجارت صید و آبزیپروری ایجاد کردهاند.
پرسش: بهطور خاص درباره هدف توسعه پایدار [۳]۱۴، تازهترین ارزیابی فائو از میزان پیشرفت در دستیابی به اهداف آن چیست؟ مهمترین حوزههای نگرانی کدامند و با نزدیکشدن به سال ۲۰۳۰ میتوان چه انتظاری داشت؟
پاسخ: در مجموع، تصویری ترکیبی است. همچنان این نگرانی وجود دارد که هدف توسعه پایدار ۱۴ کمترین میزان سرمایهگذاری را به خود جذب میکند، در حالیکه سرمایهگذاری برای ایجاد ظرفیت ملی در مدیریت ذخایر و اجرای مقررات بینالمللی حیاتی است. در وضعیت ذخایر، شاهد کاهش تعداد ذخایری هستیم که بهطور پایدار برداشت میشوند. اما در عوض، سهم صید از ذخایر تحت مدیریت پایدار در حال افزایش است. این نشان میدهد که وقتی تدابیر مدیریتی مؤثر اجرا میشوند، ذخایر ماهی میتوانند احیا شوند. از این رو ارزشمند است که فائو بهتازگی روششناسی بهروزشده ارزیابی ذخایر را منتشر کرده و دامنه گزارشدهی را به بیش از ۲۵۰۰ ذخیره ماهی دریایی گسترش داده است. همچنین این روند مثبتی است که ابزارهای بینالمللی مانند «توافقنامه اقدامات دولتی بندری (PSMA)» و «توافقنامه یارانههای شیلات سازمان تجارت جهانی» شاهد افزایش سطح تصویب بودهاند. این توافق یارانهها اکنون از ۱۱۱ امضای لازم تا لازمالاجرا شدن تنها به شش امضا (تا اواخر ژوئیه) نیاز دارد.
از سوی دیگر، برای کسی که در کمیته فرعی تجارت شیلات فائو مسئول تدوین «راهنمای مسئولیت اجتماعی» بوده، کمی ناامیدکننده است که «کنوانسیون ۱۸۸ کار در شیلات[۴]» سازمان بینالمللی کار تنها با ۲۲ موافق تصویب شده است. این نشان میدهد که در حالیکه پایداری زیستمحیطی حمایت گسترده و عمومی دارد، دستکم در تئوری، آگاهیبخشی درباره شرایط کارگران این بخش و قانعکردن کشورها به ضرورت تصویب آن دشوارتر است.
پرسش: در ارتباط با دو پرسش قبلی، وقتی به نزدیک سه دهه فعالیت خود در فائو نگاه میکنید، در چه حوزههایی احساس میکنید کار سازمان بیشترین اثر را داشته است؟
پاسخ: بهنظر من، امروز بهطور گسترده پذیرفته شده که صیادی بخشی بسیار پیچیده است و همکاری بینالمللی برای غلبه بر چالشها ضروری است، چه این چالشها مربوط به صید بیرویه، ظرفیت مازاد، یا صید غیرقانونی، ثبتنشده و نامنظم (IUU) باشد، چه به مدیریت صید در کل، روششناسیهای ارزیابی ذخایر، دسترسی به بازار یا ایمنی غذایی.
مجامع فائو، مانند کمیته صید و سه کمیته فرعی آن در حوزههای تجارت، آبزیپروری و مدیریت ماهیگیری همچنان در مرکز بحثهای سیاستگذاری قرار دارند. کار هنجارسازی ما ابزارهای جدیدی در اختیار کشورها قرار داده تا تولید شیلات و آبزیپروری خود را مدیریت کنند، از جمله دستورالعملها و توصیههای فنی متعدد مرتبط با «آییننامه رفتار مسئولانه فائو».
برای آینده، دستورالعملهای مصوب جدید آبزیپروری پایدار[۵] این ظرفیت را دارند که مسیر توسعه آبزیپروری را در سطح ملی و منطقهای هدایت کنند، بهویژه زمانی که کشورها این دستورالعملها را در اسناد سیاستگذاری بخشی خود وارد کنند. سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد (فائو) همچنان مرجع اصلی توان فنی در بخش صید و آبزیپروری است؛ جایگاهی که از سوی بسیاری از شرکا، از جمله در پیوندهای رسمی با سازمان تجارت جهانی (WTO) برای اجرای «توافقنامه یارانههای شیلات[۶]» به رسمیت شناخته شده است. علاوه بر این، نقش ماهیگیری و آبزیپروری و اهمیت سیستم غذایی بر اساس آبزیان بیش از پیش برجسته و شناخته شده است.
پرسش: تجارت جهانی ماهی و فرآوردههای شیلاتی طی دهههای گذشته بیشتر بدینگونه بوده است که کشورهای در حال توسعه، محصولات حاصل از صید و پرورش خود را تولید و فرآوری و سپس به بازارهای کشورهای توسعهیافته صادر میکردند. با این حال، امروز شاهد افزایش مبادلات میان خودِ کشورهای در حال توسعه و همچنین توجه بیشتر به بازارهای داخلی هستیم. از نگاه شما بهعنوان یک اقتصاددان، چه عواملی این روند نوظهور را رقم زدهاند؛ روندی که شاید بتوان آن را «دموکراتیزه شدن» تجارت جهانی نامید؟ بهعنوان نمونه، یکی از گلایههای رایج در کشورهای در حال توسعه این است که استانداردهای فزاینده و سختگیرانه در بازارهای کشورهای توسعهیافته در عمل به موانع غیرتعرفهای پنهان بدل شدهاند.
پاسخ: رشد تولیدات حاصل از صید وآبزیپروری در کشورهای در حال توسعه و توان آنها در پاسخگویی به الزامات سختگیرانه در بازارهای عمده وارداتی بسیار دلگرمکننده است. علاوه بر این، الزاماتی که از مسیر برنامههای گواهینامه و استانداردهای داوطلبانه شکل گرفتهاند نیز باید رعایت شوند که این امر هم دستاورد قابلتوجهی است. این روند باعث بهبود کیفیت محصولات و ارتقای استانداردهای ایمنی غذایی شده و در نهایت به سود مصرفکنندگان تمام میشود.
از نگاه من، این الزامات در بیشتر موارد موانع غیرتعرفهای غیرضروری یا پنهان محسوب نمیشوند، هرچند در سالهای اخیر شاهد افزایش رویکردهای حمایتگرایانه بودهایم. نگرانی من بیشتر معطوف به موانع تعرفهای آشکاری است که میتوانند جریان تجارت و روابط تجاری تثبیتشده را مختل کنند و به تولیدکنندگان، واردکنندگان و مصرفکنندگان آسیب برسانند. این یعنی بازگشت به عقب.
با این حال، ممکن است یک پیامد مثبت هم داشته باشد: تولیدکنندگان برای توسعه بازارهای داخلی و منطقهای تلاش بیشتری خواهند کرد تا ظرفیتهای رو به افزایش خود را جذب کنند. گسترش این بازارها با عواملی همچون بهبود قدرت خرید در کشورهای در حال توسعه، روند شهرنشینی و تأکید روزافزون بر ماهی بهعنوان محصولی مغذی و سالم پیوند خورده است. با وجود این، همچنان چالش اصلی این است که در مناطقی که مصرف ماهی بسیار پایینتر از میانگین جهانی و کمتر از توصیههای سازمان جهانی بهداشت (WHO) است، بهویژه در آفریقای زیرصحرایی، آمریکای مرکزی و آسیای مرکزی، دسترسی و تولید محلی افزایش یابد.
پذیرش «توافقنامه یارانههای شیلاتی» در سازمان تجارت جهانی نقطه عطفی تاریخی در نظام تجاری چندجانبه محسوب میشود، زیرا این نخستین توافق WTO است که محدودیتهای الزامآور بر برخی یارانهها با اهداف صریح زیستمحیطی و پایداری وضع میکند. این توافق گامی مهم در کاهش یارانههای زیانآور برای ذخایر بیشصید شده و نیز صید غیرقانونی، گزارشنشده و بیقاعده (IUU) است، در حالی که به ترویج رقابت منصفانه و دسترسی عادلانه به منابع دریایی کمک میکند.
پرسش: از دید شما این توافق چه اثری بر تجارت بینالمللی ماهی و محصولات آبزی خواهد داشت و تا چه اندازه میتواند حکمرانی جهانی صیادی را با ادغام قویتر اصل پایداری در سیاستهای تجاری و چارچوبهای ملی شکل دهد؟
پاسخ: این توافق بدون تردید ابزارهای تازهای را وارد جعبهابزار مدیریت ماهیگیری میکند. در عین حال، الزامات قانونی الزامآوری بر کشورها تحمیل میکند در زمینه نحوه مدیریت ماهیگیری و استفاده از یارانههای شیلاتی بهعنوان ابزار سیاستی، از جمله گزارشدهی.
البته این توافق هنوز کامل نیست. دو موضوع کلیدی «بیشصید» و «ظرفیت مازاد» همچنان در توافق موسوم به Fish2 در دست مذاکره است. هرچند اجرای قریبالوقوع توافق نخست (Fish1) مثبت ارزیابی میشود، اما این دو موضوع همچنان نیازمند توافق هستند. همچنین در سالهای اخیر شاهد بودهایم که موضوعات غیرسنتی نیز وارد مذاکرات تجاری شدهاند، از جمله حقوق کارگران و کار اجباری. در فائو در حال انجام مطالعهای هستیم درباره ورود چنین موضوعات غیرسنتی به توافقهای تجاری در سطوح چندجانبه و دوجانبه که نتایج آن به کمیته فرعی تجارت ماهی ارائه خواهد شد.
پرسش: از دید ملی، بسیاری از کشورها، بهویژه کشورهای در حال توسعه و کشورهای کوچک جزیرهای (SIDS) ممکن است در برآوردهکردن الزامات توافقنامه WTO با چالشهای نهادی، فنی و منابعی روبهرو شوند. این چالشها شامل مسائلی مانند شفافیت، تعهدات گزارشدهی و پایش یارانهها است. شما این چالشها را چقدر جدی میدانید و فوریترین زمینههای نیازمند ظرفیتسازی و پشتیبانی فنی کدامها هستند؟ همچنین نقش فائو را در کمک به اعضا برای اجرای مؤثر و عادلانه این توافق چگونه میبینید؟
پاسخ: باید بپذیریم که این توافق پیچیده است و مدیریت ماهیگیری نیز به همین اندازه پیچیدگی دارد. اما منابعی برای توسعه ظرفیتها وجود دارد، از جمله صندوق صید WTO همچنین نمونههای زیادی از مدیریت بهبودیافته شیلاتی در سطح ملی و منطقهای وجود دارد که نتایج مثبتی داشتهاند. بنابراین، یادگیری از دیگران و بهاشتراکگذاری تجربیات موفق گزینهای عملی و مکمل است.
توافق WTO بهطور خاص نقش فائو را، همراه با بانک جهانی و صندوق بینالمللی توسعه کشاورزی (IFAD)، در ارائه کمکهای فنی برای اجرای آن به رسمیت شناخته است. من این افتخار را داشتهام که عضو گروه کاری فنی کمیته راهبری «مکانیزم تأمین مالی» باشم؛ همان نهادی که از اجرای توافق، که به صندوق شیلات WTO نیز معروف است، حمایت میکند.
نقش فائو بر توسعه ظرفیتها در زمینه ارزیابی ذخایر، تحلیل و گزارشدهی متمرکز خواهد بود و همچنین در کمک به ایجاد ارتباط میان کشورها و سازمانهای منطقهای مدیریت ماهیگیری (RFMOs) . ما هماکنون یک برنامه گسترده و کارآمد در زمینه حمایت از کشورها در مقابله با صید غیرقانونی، گزارشنشده و بیقاعده (IUU) از طریق «برنامه توافقنامه اقدامات دولت بندری» (PSMA) داریم، که کاملاً با نیازهای ظرفیتسازی در زمینه IUU و پایش شناورها مطابق با مفاد توافق WTO همراستا است. احتمالاً شاهد درخواستهایی برای بازنگریهای حقوقی و تحلیل شکافها نیز خواهیم بود؛ حوزهای که فائو در آن تجربه گستردهای دارد.
کشورهای کوچک جزیرهای (SIDS) نیازهای ویژهای دارند و میتوانند روی برنامههای اختصاصی فائو حساب کنند. برای استفاده از منابع صندوق شیلات WTO ، درخواستهای مشترک منطقهای نیز پذیرفته میشود و این موضوع شامل برنامههای ویژه برای SIDS هم هست.
پرسش: و در پایان، بهعنوان یک پرسش شخصی؛ شاید برای کسانی که شما را میشناسند تصور اینکه بخواهید پس از بازنشستگی از دنیای شیلات فاصله بگیرید سخت باشد. برنامه شما برای آینده چیست؟
پاسخ: خوب، پدر و پدربزرگ من هر دو تا دهه ۸۰ زندگیشان همچنان فعال بودند؛ پدرم که حالا ۹۵ ساله است هنوز هم مشغول کار است، حتی با پروژههای جدید. پس من ممکن است بهزودی بازنشسته شوم، اما قطعاً از این حوزه خسته نشدهام. بنابراین زمان بیشتری را به دوستان و خانوادهام اختصاص خواهم داد و همچنین به علاقهام به تاریخ، جایی که مقالههایی در مجلات علمی تخصصی درباره تبارشناسی و نشانشناسی منتشر میکنم. امیدوارم دوباره تمرینهای یوگا را هم از سر بگیرم.
البته جدی بگویم، قصد دارم همچنان در این حوزه فعال بمانم. من بهتازگی به عضویت هیئت مدیره انجمن اروپایی اقتصاددانان شیلاتی انتخاب شدهام و مشتاق همکاری با انجمنهای صنعتی و دانشگاهی مختلف هستم. و البته، برای کسی که بیش از ۲۵ سال در تدوین توافقنامه یارانههای شیلاتی WTO نقش فنی داشته، طبیعی است که بخواهد در اجرای این توافق نیز مشارکت کند.
امید داشتم زمان بازنشستگیام همزمان با اجراییشدن توافقنامه WTO باشد، و با این که دقیقاً موفق نشدم، اما حداقل خیلی نزدیک شدم؛ فقط چند هفته جا ماندم.
[۱] Blue transformation initiative
[۲] Value chain
[۳] اهداف توسعه پایدار (Sustainable Development Goals )، (اختصاری SDGs) با عنوان رسمی دگرگونی جهان ما: دستور کار ۲۰۳۰ برای توسعهٔ پایدار (Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development)؛ مجموعهای از اهداف هستند که به آینده مربوط میشوند. رؤسای دولتها، نمایندگان بلندپایهٔ نهادهای تخصصی سازمان ملل متحد و جامعهٔ مدنی در سپتامبر ۲۰۱۵ گرد هم آمدند و در مجمع عمومی سازمان ملل متحد، دستورکار توسعهٔ پایا ۲۰۳۰ را تصویب کردند. این دستورکار که جایگزین اهداف توسعهٔ هزاره شد، شامل ۱۷ هدف اصلی و ۱۶۹ هدف ویژه است که نقشهٔ راه جامعهٔ بینالمللی را در زمینه توسعهٔ پایا برای پانزده سال آینده ترسیم میکند.
[۴] ILO: Convention 188 of the International Labour Organization
کنوانسیون ۱۸۸ سازمان بینالمللی کار : سازمان بینالمللی کار (ILO) یک آژانس سازمان ملل متحد است که استانداردهای جهانی برای شرایط کار را تعیین میکند. وقتی تعداد کافی از کشورها با تصویب یک کنوانسیون ILO به توافق برسند، آن کنوانسیون به قانون تبدیل میشود. کنوانسیون ۱۸۸ پس از تصویب توسط ده کشور عضو ILO در ۱۶ نوامبر ۲۰۱۷ لازمالاجرا شد.
[۵] Guidelines for Sustainable Aquaculture
[۶] Fisheries Subsidies Agreement
تعداد بازدید: ۰
لینک کوتاه: کپی کن!
بازنشر فانوس دریا به نقل از اتحادیه تولید و تجارت آبزیان