ایران بر روی نقشه، یک شاهراه طلایی برای ترانزیت و صادرات است، اما در عمل، این مزیت استراتژیک در سرمای یک زنجیره لجستیک سرد ناکارآمد، یخ زده است. سقوط شوکهکننده رتبه ایران در شاخص عملکرد لجستیک جهانی از ۶۴ به ۱۲۳، تنها یک عدد نیست؛ بلکه زنگ خطری است که نشان میدهد چگونه کمبود کامیون و کانتینر یخچالی، ضعف سردخانهها و بوروکراسی گمرکی، رؤیای تبدیل شدن به هاب منطقه را به یک فرصت از دست رفته تبدیل کرده است.
ناوگانی که همپای صادرات رشد نکرده است کالاهای فسادپذیر مانند میوه، سبزیجات و دارو برای حفظ کیفیت خود نیازمند دمای کنترل شده در تمام طول مسیر هستند، اما زیرساختهای ایران در هر سه مد حمل و نقل جادهای، ریلی و دریایی با کمبود جدی مواجه است. به گفته مسعود پل مه، دبیرکل انجمن کشتیرانی، در حالی که برای حمل دریایی کانتینر یخچالی (هرچند ناکافی و عمدتا اجارهای) وجود دارد، مشکل اصلی در صادرات زمینی به همسایگان خود را نشان میدهد؛ جایی که کمبود کامیون یخچالی کیفیت کالا را در همان ابتدای مسیر تهدید میکند. از سوی دیگر، به گفته رضا نورانی، رئیس اتحادیه ملی محصولات کشاورزی، کشور عملاً فاقد واگن یخچالی ریلی است و این یعنی یک مسیر حمل ارزان و انبوه به کلی از دسترس خارج شده است.
گلوگاه گمرک و سردخانهها مشکل تنها به ناوگان متحرک ختم نمیشود. کمبود ظرفیت سردخانههای ثابت در بنادر و مراکز لجستیکی باعث میشود محمولهها در صفهای طولانی باقی بمانند و کیفیت خود را از دست بدهند. این معضل وقتی با فرآیندهای طولانی و پیچیده گمرکی همراه میشود، به یک فاجعه برای کالاهای فسادپذیر تبدیل میگردد. در حالی که رقبای منطقهای مانند ترکیه و امارات کالاها را طی یک تا دو روز ترخیص میکنند، زمان طلایی برای محصولات ایرانی در پیچ و خم بوروکراسی از بین میرود.
راه حلها پیچیده نیستند، بلکه نیازمند اراده و اقدام فوری هستند: افزایش ناوگان یخچالی، سرمایهگذاری در سردخانههای مدرن در مبادی و مقاصد کلیدی، و مهمتر از همه، انقلاب در فرآیندهای گمرکی برای ترخیص سریع کالا. بدون برداشتن این گامهای اساسی، مزیت ژئوپلیتیکی ایران تنها بر روی کاغذ باقی میماند. به نظر شما، کدام یک از این سه حوزه – ناوگان، سردخانه یا گمرک – برای سرمایهگذاری و اصلاح در اولویت مطلق قرار دارد تا این قفل هرچه سریعتر باز شود؟
- منبع دادهها: گزارش تحلیلی دنیای اقتصاد با گفتوگوهای تخصصی (فرشته رضایی، مسعود پل مه، رضا نورانی)، گزارش بانک جهانی درباره LPI 2023، گزارشهای پیشین خبرگزاری مهر درباره نبود واگن یخچالی.
- شیوه جمع آوری: جستجوی وب و پایش خبرها و گزارشهای ۲۴ ساعت اخیر و منابع مرجع برای شاخصهای جهانی.
- بازه زمانی دادهها: تا ۷ سپتامبر ۲۰۲۵ برای خبرها؛ مرجع LPI سال ۲۰۲۳.
- روش تحلیل: استخراج گلوگاهها در سه حلقه زنجیره سرد (حمل، انبارش، تشریفات) و تطبیق با شاخص LPI و نمونههای منطقهای.
- محدودیتها: نبود دادههای رسمی و به روز از تعداد دقیق ناوگان یخچالی جاده ای و ریلی؛ اتکا به اظهارات صنفی و گزارشهای رسانهای برای برآوردها.
بازنشر فانوس دریا به نقل از اقتصاد آبی