امروز، ۲۱ مرداد، روز جهانی دریای خزر است؛ روزی که باید جشنی برای این پهنه آبی بینظیر باشد، اما بیش از هر زمان دیگری به فرصتی برای به صدا درآوردن زنگهای خطر تبدیل شده است. چالشهای زیست محیطی و حقوقی، آینده این دریاچه را با تهدیدهایی جدی مواجه کرده که به گفته کارشناسان، غفلت از آنها میتواند به یک فاجعه تمامعیار منجر شود.
مهمترین و شاید تکاندهندهترین هشدار، خطر واقعی کوچک شدن دریاست. پروین فرشچی، معاون اسبق محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست، در یک تحلیل کارشناسی پیشبینی کرد که با روند فعلی، تا سال ۲۱۰۰ سطح آب دریای خزر بین ۹ تا ۱۸ متر کاهش پیدا خواهد کرد. این یعنی از دست رفتن ۲۴ تا ۳۴ درصد از کل مساحت دریا. چنین رخدادی تنها یک بحران زیست محیطی نیست، بلکه به معنای نابودی زیرساختهای بندری، پایان کشاورزی در مناطق ساحلی، خشک شدن تالابهای حیاتی و مواجهه با پدیده هولناک ریزگردهای نمکی در شمال کشور خواهد بود.
در کنار این تهدید وجودی، ثروتهای زنده خزر نیز در حال نابودی کامل هستند. دو گونه منحصربهفرد این دریا، یعنی ماهی خاویاری و فوک خزری، در مسیر انقراض قرار گرفتهاند. جمعیت چند هزار تنی ماهیان خاویاری در دهه ۹۰ میلادی، امروز به کمتر از چند صد تن رسیده و جمعیت یک میلیونی فوک خزری نیز با کاهشی ۹۰ درصدی، به کمتر از ۱۰۰ هزار قلاده رسیده است. این آمارها نشاندهنده یک انقراض خاموش در بزرگترین دریاچه جهان است.
در میان این بحرانهای زیست محیطی، ابهامات حقوقی نیز همچنان پابرجاست. فرشچی با رد تصور عمومی مبنی بر سهم ۵۰ درصدی ایران در گذشته، تاکید میکند که چنین تقسیمی هرگز وجود نداشته است. در حال حاضر، بر اساس توافقات، ایران دارای ۱۵ مایل آب فراسرزمینی و ۱۰ مایل محدوده ماهیگیری است و وضعیت حاکمیت بر مناطق مشترک، به توافقات بعدی ذیل کنوانسیون رژیم حقوقی دریای خزر موکول شده است.
روز جهانی خزر، یادآور این نکته است که آینده این پهنه آبی استراتژیک، بیش از هر چیز به همکاری و اقدام مشترک ۵ کشور ساحلی برای مقابله با چالشهای زیست محیطی بستگی دارد؛ چالشی که حیات اقتصادی و اجتماعی کل منطقه را تحت تاثیر قرار خواهد داد.
به نظر شما، کدام یک از چالشهای پیش روی دریای خزر نیازمند اقدام فوریتری است: خطر کاهش تراز آب، آلودگیهای صنعتی، یا تعیین تکلیف نهایی رژیم حقوقی آن؟
بازنشر فانوس دریا به نقل از اقتصاد آبی