به نقل از ایرنا، پسروی آب دریای خزر به عنوان بزرگترین چالش و تهدید برای تجارت دریایی کشورهای حاشیه آن از دیدگاه کارشناسان مطرح شده و هر ساله ابعاد جدیتری به خود میگیرد. هرچند این پسروی بیشترین آسیب را متوجه بنادر شمالی خزر، یعنی روسیه و قزاقستان، میکند، بنادر استانهای شمالی ایران نیز از این تاثیرات مصون نمانده و فعالیت آنها نیز تحت الشعاع قرار میگیرد.
در ماههای اخیر، کارشناسان هشدارهایی در خصوص جنبههای مختلف کاهش تراز آب دریای خزر ارائه دادهاند، اما نخبگان دانشگاهی معتقدند یکی از ابعاد کمتر مورد توجه، چالشهای پیش روی تجارت دریایی در این دریا است. به باور آنها، ادامه روند کاهشی تراز آب، تهدیدی جدی برای صادرات، واردات و ترانزیت کالا بین کشورهای حاشیه خزر خواهد بود.
کارشناسان، آسیبهای ناشی از این وضعیت را برای کشورهای شمالی خزر به دلیل عمق کم سواحل آنها (بین چهار تا پنج متر) بیشتر ارزیابی میکنند. سازمان فضایی ایران نیز با بررسی تصاویر ماهوارهای، کاهش سطح آب این دریاچه بزرگ جهان را تایید کرده است.
در حالی که برخی، سدسازی بر روی رودخانه ولگا (تامینکننده حدود ۸۵ درصد آب خزر) را عامل اصلی پسروی میدانند، کارشناسان دانشگاهی تحقیقات جدید را دال بر نقش پررنگتر تغییرات اقلیمی، گرمایش زمین و تغییر مسیر بادها در این پسروی گسترده میدانند.
هشدار کارشناسان حاکی از آن است که با سرعت فعلی، آب دریای خزر تا پایان قرن بین ۹ تا ۱۸ متر پسروی خواهد کرد. این پسروی وسیع، به ویژه در بخش شمالی کمعمق دریاچه (حدود پنج متر عمق)، زمینه را برای خشکی آن فراهم میکند.
هرچند عمق دریای خزر در بخش جنوبی و محدوده ایران به ۱,۰۲۵ متر میرسد و احتمالاً تا هزار سال دیگر در این ناحیه خشک نخواهد شد، سواحل شمالی ایران با عقبنشینی صدها متری مواجه خواهند شد.
دریای خزر دارای دو چاله بزرگ در میانه و جنوب است که خشک شدن کامل آن را منتفی میکند، اما تداوم پسرویها میتواند سواحل آن را تا کیلومترها به داخل دریا بکشاند.
نوسانات آب در تمام دریاچههای جهان امری طبیعی و وابسته به میزان ورودی رودخانهها و تبخیر است و الگوی متفاوتی با آبهای آزاد دارد که سطح آب آنها به دلیل ذوب یخهای قطبی در حال افزایش است. در دهه ۱۳۶۰ شمسی، افزایش تراز آب خزر به حدی رسید که وزارت کشور مجبور به ایجاد موجشکنهای سنگی در سواحل شد، اما اکنون با پسروی آب، این سواحل به پارکینگ تبدیل شده و سنگها از آب بیرون ماندهاند.
کارشناسان معتقدند کاهش ورودی آب رودخانهها، تراز آب دریاچهها را بر هم زده و کاهش میدهد. میزان تبخیر در دریاچهها همواره بیشتر از میزان بارش است و خزر نیز از این قاعده مستثنی نیست.
صاحبنظران پیشبینی میکنند که با روند فعلی، خلیج گرگان و میانکاله تا ۲۰ سال آینده به شدت عقبنشینی کرده و خشک خواهند شد و آمادگی برای این شرایط ضروری است.
پیامدهای منفی عقبنشینی دریای خزر شامل ایجاد چالش در زیرساختها، کاربریهای اقتصادی و اجتماعی، اختلال در فعالیت بنادر و دریانوردی، صید و صیادی، خشک شدن ذخایر آبی وابسته (تالابها، خلیجها)، افزایش عرصه ساحل، دخل و تصرف انسانی در حریم دریا و اثرات منفی بر آبخوانهای ساحلی است.
بنادر قزاقستان، اولین قربانی:
یک فوق دکتری مهندسی عمران- محیط زیست از آمریکا با اشاره به شدت پسرویها، بنادر قزاقستان را اولین قربانیان خروج از مدار تجارت دریایی خزر میداند. دکتر عزیر عابسی تاکید کرد که این پسروی تهدیدی جدی برای تمام بنادر حاشیه خزر است، اما بنادر شمالی به دلیل عمق کمتر، آسیب بیشتری خواهند دید. وی افزود که روسیه نیز به دلیل عمق کم ساحل، خسارات زیادی متحمل شده و صدها کیلومتر از سواحل آن بدون استفاده خواهد شد. در حال حاضر نیز به دلیل عمق کم، کشتیهای روسی تنها با ۷۰ درصد ظرفیت بارگیری میشوند.
دکتر عابسی علت اصلی کاهش تراز آب خزر را نه بهرهبرداری کشورها از آبریز، بلکه شرایط اقلیمی، کاهش بارش، تبخیر و الگوی بادهای حملکننده رطوبت دانست.
عضو هیات علمی دانشگاه صنعتی نوشیروانی بابل، دریای خزر را یک اقیانوس کوچک محصور در خشکی با اکولوژی منحصر به فرد توصیف کرد که نوسانات تراز آب آن متاثر از ورودی رودخانهها و تفاوت بارش و تبخیر است. وی به نوسانات شدید تراز آب در طول تاریخ اشاره کرد، از جمله کاهش ۹.۳ متری در کمتر از ۵۰ سال (۱۹۳۰-۱۹۷۸) و سپس افزایش حدود چهار متری در ۱۷ سال (۱۹۷۸-۱۹۹۴). وی تاکید کرد که نوسانات سریع تراز آب خزر، مشابه تجربه اواخر دهه ۱۳۶۰ شمسی، میتواند خسارات سنگینی به تاسیسات ساحلی وارد کند.
توقف ساخت اسکله رو – رو در بندر امیرآباد:
مدیر کل بنادر و دریانوردی امیرآباد از توقف تکمیل اسکله ریلی «رو – رو» به دلیل کاهش تراز آب خبر داد. با وجود تخصیص ۷ هزار میلیارد ریال اعتبار، کاهش تراز آب مانع از ادامه عملیات شده است. محمدعلی موسی پور گرجی از توافق برای لایروبی ۶ میلیون متر مکعبی بنادر امیرآباد، نوشهر و انزلی خبر داد که سهم امیرآباد ۴۰۰ هزار متر مکعب با سرمایهگذاری ۲ هزار میلیارد ریالی است. وی با اشاره به کاهش منفی ۲۸ سانتیمتری ارتفاع آب در اسکله امیرآباد، احداث اسکله در عمق ۲,۷۰۰ متری دریا را هدف میانمدت برای مقابله با این مشکل دانست. وی با بیان اینکه در دو ماه مهر و آبان سال گذشته حدود ۶۵ سانتیمتر کاهش ارتفاع آب ثبت شده، سرمایهگذاری هنگفت در شرایط فعلی پسروی را هدر رفت منابع ارزیابی کرد. اسکله رو- رو ریلی با هدف افزایش توان عملیاتی تخلیه، بارگیری و ترانزیت کالا در بندر امیرآباد در حال ساخت است و بهرهبرداری از آن، امیرآباد را به بزرگترین بندر در میان کشورهای حاشیه خزر تبدیل خواهد کرد. بر اساس آمار، امسال ۲۲۰ هزار دستگاه کشنده برای واردات و صادرات در این بندر ثبت شده و طبق برنامه توسعه هفتم، ۲۰ درصد جابجایی کالا باید از طریق ریل انجام شود که در حال بازسازی و نوسازی این طرح هستند.
اتحادیه دانشگاههای دولتی حاشیه دریای خزر میتواند نقش علمی مهمی در حوزه دریای خزر ایفا کند. این اتحادیه با ۵۵ عضو از کشورهای حاشیه خزر، نشستهای سالانهای برگزار میکند که بررسی و پیگیری راهکارهای مقابله با کاهش تراز آب خزر با حضور اساتید برجسته دانشگاهها میتواند یکی از اهداف نشست آینده باشد.
امضای پروتکل:
معاون محیط زیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیط زیست از امضای کنوانسیون تهران یا کنوانسیون منطقهای حفاظت از محیط زیست دریای خزر توسط ۵ کشور حاشیه آن خبر داد. احمدرضا لاهیجانزاده درباره تصویب لایحه پروتکل ارزیابی زیست محیطی فرامرزی الحاقی به این کنوانسیون توضیح داد که این معاهده منطقهای در سال ۱۳۸۲ به امضا رسیده و در سال ۱۳۸۵ لازمالاجرا شده است. پروتکل ارزیابی اثرات زیست محیطی فرامرزی چهارمین پروتکل الحاقی است که کشورهای عضو را متعهد میکند پیش از اجرای طرحهای بزرگ با احتمال اثرات سوء فرامرزی، مطالعات ارزیابی زیست محیطی انجام داده و گزارش آن را ارائه دهند. آنها باید برنامههای توسعهای خود را به گونهای تنظیم کنند که به محیط زیست دریا آسیب نرسد و هر طرح مخرب باید متوقف یا با ملاحظات زیست محیطی اجرا شود. لاهیجانزاده الحاق به این پروتکل را برای حفظ حقوق ایران در دریای خزر ضروری دانست و افزود که مجلس شورای اسلامی نیز با کلیات این لایحه موافقت کرده است.
بازنشر فانوس دریا به نقل از اقتصاد آبی